Boek Review: The War of the Worlds (H.G. Wells, 1898)

review book the war of the worlds hg wells 1898

‘No one would have believed in the last years of the nineteenth century that this world was being watched keenly and closely by intelligences greater than man’s and yet as mortal as his own.’ 

The War of the Worlds van H.G. Wells wordt beschouwd als een van de belangrijkste science fiction werken en gaat over een buitenaardse invasie van Mars. Terwijl de novelle verschillende thema’s behandelt, wordt het verhaal verteld vanuit de eerste persoon door een naamloze verteller. Het schept hierdoor een ooggetuigenverslag dat intiem en ervaringsgericht is, met enkele belangrijke observaties van deze verteller, maar tevens zorgt het ervoor dat het een zeer spannend en grafisch beschreven verslag is. 

Bijzonder aan dit verhaal is dat het in 1938 werd uitgezonden op de radio als hoorspel, maar dat het net leek of er echt een invasie gaande was. Dat zorgde, zoals de anekdote vertelt, voor een hoop paniek, des te meer omdat net de WOI achter de rug was en de WOII dreigde te beginnen. Geen wonder dat de mensen al snel in paniek waren. Dat was wel de meest memorabele vertolking van het verhaal, maar er zijn er talloze geweest, van toneelstukken tot films en series, en comics, andere radio hoorspelen, sequels en prequels. 

Het verhaal

De naamloze verteller woont met zijn vrouw in Surrey, Woking en hij is bevriend met  astronoom Ogilvy die hem vreemde verschijnselen laat zien op Mars. Er zijn explosies te zien op de planeet en niet veel later valt er een zogenaamde meteoriet op aarde op Horsell Common, nabij Woking. Als de Verteller gaat kijken, blijkt dat er een enorme cilinder is neergestort, en die zich na enige tijd opent. Niet alleen komen er vreemd uitziende Marsmannetjes uit gekropen, die hulpeloos in deze gemaakte uitgraving blijven, maar het trekt ook een hoop bekijks van alle omwonenden. Door het hulpeloos uitziende uiterlijk en gedrag van deze Marsmannetjes maakt niemand zich nog zorgen, totdat deze Marsmannetjes aan de slag gaan en een enorme Tripod laten verrijzen die een Heat Ray heeft waarbij het talloze mensen tegelijk kan uitschakelen. De invasie van Mars op aarde is begonnen.

Nadat de Verteller en zijn vrouw naar Leatherhead zijn gevlucht, gaat de Verteller toch terug om zijn nieuwsgierigheid te stillen. Terwijl het leger een gedoemde strijd inzet, komt de Verteller in erbarmelijke situaties terecht in een poging om terug te keren naar zijn vrouw. 

Ondertussen doet hij tevens het verslag van zijn broer die in Londen woont, zodat zowel het perpectief vanuit het platteland waar de aanval begon wordt getoond, als de optrekkende invasie naar Londen. 

Stijl en opbouw

De naamloze verteller vertelt alles vanuit zijn eigen perspectief, maar probeert een zo objectief en getrouw mogelijk verslag te doen van zijn ervaringen en bizarre avonturen. Dit ooggetuigenverslag zorgt voor veel spanning die je als lezer temidden de chaos brengt, terwijl je tegelijkertijd op gevoelsniveau aan deze Verteller bent gebonden. De Verteller probeert dit alles zo goed mogelijk te beschrijven en deelt daarbij zijn eigen emoties, waardoor het niet te stijf wordt. 

De novelle is in twee delen opgesplitst, de beschrijving van de aankomst en het begin van de aanval, wordt in het eerste deel beschreven en het tweede deel is de bezetting van de Marsmannetjes op aarde. Dit alles wordt doordat het vanuit twee kleine perspectieven wordt verteld, de Verteller enerzijds en datgene wat zijn broer meemaakt, hetzij ook door de Verteller verteld, anderzijds, op zeer kleine schaal gehouden. Het pure ooggetuigenverslag brengt je midden in de chaos van deze invasie en de paniek en angst is duidelijk voelbaar, in plaats van dat het vanuit een schrijversperspectief wordt geschetst, of op grote schaal. Dat maakt het verhaal interessant en indringender. 

Zowel de belevenissen van de Verteller als die van zijn broer zijn erg spannend en vaak ook best grafisch. De chaos, de mens en zijn egoïstische nietsontziende drang om te overleven, de doden, het wordt allemaal vrij heftig beschreven. Vooral de vlucht van de broer uit Londen en wat hij daarna meemaakt is erg beeldend beschreven en spannend, terwijl de belevenissen van de Verteller iets ingetogener zijn en vaak iets statischer, aangezien hij langer op een bepaalde plek blijft. Dat contrast zorgt voor afwisseling en meerdere perspectieven van wat er gaande is. 

Tenslotte komt de broer onderweg twee vrouwen tegen die hij redt van belagers, twee schoonzussen, waarvan de een vrij angstig is, maar de andere een dappere jonge vrouw die hem goed te hulp schiet en van wanten weet. Dit kleine aspect zorgt ervoor dat het niet enkel een verhaal is door en voor mannen en dat vrouwen geheel worden weggelaten. We weten immers niet wat er met de vrouw van de Verteller allemaal is gebeurd, maar dat is juist van belang voor het plot en het einde. Maar deze jonge vrouw zorgt toch voor een beetje girlpower in het verhaal en laat zien dat vrouwen in deze omstandigheden geen bange nutteloze wezens zijn. 

De Marsmannetjes en thema’s

De Marsmannetjes worden verbeeld als enorme hoofden met tentakels, waardoor ze op bruine olie-achtige octopussen lijken, ter grootte van een beer, met grote ogen en een v-vormige mond. In eerste instantie lijken ze niet gevaarlijk, doordat ze zich moeizaam en langaam voortbewegen, mede door onder andere zwaartekracht op aarde, maar al snel blijkt dat ze gebruik maken van hulpmiddelen, van een robot-achtig spin-achtig wezen dat ze bedienen. En waarmee ze uiteindelijk een hele grote Tripod kunnen maken die met een Heat Ray schiet en later blijkt dat ze ook een zwart gas kunnen produceren waardoor alle levende wezens stikken. Door hun vergevorderde evolutie zijn hun hersenen  belangrijker geworden dan hun lichaam dat ondergeschikt is en hebben ze enkel de functie van hun hersenen nodig om iets voor elkaar te krijgen. Dit refereert aan de Natuurlijk Selectie van Darwin, die stelt dat degene die zich het beste aanpast, zal overleven. Aangezien zij op Mars al langer leven en verder zijn geëvolueerd, zijn de Marsmannetjes het superieure ras. 

Dat kan doorgetrokken worden naar andere thema’s in het verhaal, zoals het imperialisme. De Verteller benoemt dat de mens niet veel beter is en verantwoordelijk is geweest voor het uitsterven van “inferieure” rassen zoals de bizons en dodo’s, maar ook menselijke rassen heeft uitgegroeid, simpelweg omdat zij daartoe in staat waren door meer kennis te hebben, betere wapens en verder waren in hun ontwikkeling. Voor de Marsmannetjes zijn de mensen niet meer dan mieren die uit weg moeten worden geruimd, zoals mensen dat doen om hun eigen samenleving op die plek te kunnen bouwen. Dit symbolisme zet de lezer van toen aan het denken, op het moment dat het imperialisme en kolonialisme van Engeland hoogtij vierde en zij “superieure” mensen waren die meenden te kunnen pakken wat zij wilden. 

Nu is het de beurt aan de mens die met zijn inferieure nietige wapens geen enkele bedreiging is voor de Marsmannetjes, om weggevaagd te worden. Sterker nog de Marsmannetjes gebruiken de mens, hun bloed als voeding, het is het enige dat zij nodig hebben en is de mens niet meer de bovenste in de voedselketen.

Maar ook andere thema’s worden aangesneden zoals religie die nutteloos is in deze omstandigheden, wat vooral erg goed wordt verbeeld door de geestelijke die de Verteller op zijn vlucht ontmoet. De man is alleen met zichzelf bezig, is aan het klagen en vertoont hulpeloos gedrag en tegen beter weten in neemt de Verteller hem mee op sleeptouw. Dat dit voor nog meer problemen gaat zorgen, blijkt als ze worden ingesloten in een keuken, nadat er een cilinder op het huis is gestort, en hij vastzit samen met deze geestelijke die nog meer klaagt, geen zelfbeheersing heeft en tenslotte nadat hij waanzinnig is geworden, door de Verteller wordt neergeslagen waarop ze worden ontdekt door de Marsmannetjes en de geestelijke wordt gepakt en gedood. Iets wat voor een heftige situatie en ervaring zorgt voor de Verteller. Maar religie wordt niet enkel in een kwaad daglicht gesteld, want ook de Verteller bidt als een houvast en wanneer de Marsmannetjes zijn verslagen, lijkt het erop alsof zijn gebeden zijn verhoord.

Ironisch einde en romantisch einde

Nadat de Verteller eindelijk uit zijn benarde positie kan komen, als de Marsmannetjes uit de kuil zijn vertrokken, lijkt het er eerst op alsof hij de enige overgebleven man op aarde is. Dan komt hij heel grappig en toevallig de soldaat tegen die hij al onderdak had aangeboden in Woking om te schuilen, die nu zijn hele eigen plan heeft getrokken om het bestaan van de mensheid te verzekeren. Dat plan is vrij strikt en extreem en niet iets wat de Verteller per se ziet zitten, en gelukkig komt het ook niet zover. Want het blijkt dat alhoewel de Marsmannetjes nog zo geavanceerd zijn, ze daarentegen ook geen weerstand hebben opgebouwd voor aardse bacteriën, en door de mensen leeg te zuigen van hun bloed, hebben ze hun eigen doodvonnis getekend. Deze ironie dat een klein organisme op aarde de Marsmannetjes onwetend heeft verslagen is wederom en leuk voorbeeld van natuurlijke selectie. 

Nadat ook de Verteller bijna waanzinnig was geworden en instortte na de vreugdevolle ontdekking dat de Marsmannetjes verslagen waren, komt het besef dat zijn vrouw waarschijnlijk dood is. Maar ook dit loopt goed af en worden zij beiden herenigd in een gelukkig einde. Het was een bizar hachelijk avontuur dat de Verteller, en zijn broer ternauwernood hebben overleefd, door hun kalmte te bewaren en rationeel te blijven handelen. Met bijzondere ontmoetingen onderweg van een last, tot verbazingwekkende weerbarstige mensen en dappere mensen, spannende en bijna dodelijke gebeurtenissen met de Marsmannetjes als grote vijand en de mens als paniekerige wezens, was dit een avontuur dat de Verteller achter zich aan laten. 

Conclusie

The War of the Worlds is vooral een erg spannend en goed beschreven science fiction verhaal over een buitenaardse invasie die erg grafisch en tot in details vanuit een ooggetuigenverslag wordt beschreven. Tevens snijdt het enkele thema’s aan die van belang zijn in die tijd, kolonialisme, imperialisme, religie, natuurlijke selectie en dit houdt de lezer een confronterende spiegel voor. 

Herbert George Wells (1866-1946) was een Engelse schrijver die in veel verschillende genres schreef van fictie tot non-fictie, maar voornamelijk bekend is om zijn science fiction werken. Hij wordt ook wel de vader van de science fiction genoemd. Met een achtergrond in biologie, en een vooruitziende blik voorzag hij verschillende toekomstbeelden, van vliegtuigen, nucleaire wapens tot satelliet tv en was hij een ware futuroloog. Met een nalatenschap van meer dan 200 werken, waarvan sommigen nog altijd beroemd zijn en worden verfilmd is hij een belangrijke literair figuur. 

Praktische info

The War of the Worlds (1898) (aantal pagina’s hangt af van editie; 145-287). Auteur: H.G. Wells. Oorspronkelijke taal: Engels. Nederlandse vertaling: De oorlog der werelden.