Film Review: Psycho (1960)

review film psycho 1960
Psycho/ Paramount Pictures

Psycho (1960) is een psychologische gothic horror slasher die een bijzondere vertelwijze heeft waardoor de kijker op het verkeerde spoor wordt gezet. 

Psycho is geregisseerd door Alfred Hitchcock en wordt wel beschouwd als zijn beste werk. Ook wordt de film door velen beschouwd als de eerste slasher film. Daarnaast ging de film nadat de Production Code was ingevoerd in 1930 en waarop vanaf 1934 echt werd toegezien, tegen deze Code in. De Production Code legde allerlei regels op omtrent geweld, seksueel gedrag, godslastering, crimineel gedrag dat verheerlijkt werd. Psycho ging hier tegenin door hoofdrolspeelster Janet Leigh in haar beha te tonen, geweld met bloed te gebruiken, een seksuele relatie buiten het huwelijk en daarbovenop ook nog een man die zich kleedde als een vrouw. 

In vele opzichten is Psycho een bijzondere en vernieuwende film voor die tijd. Voeg daaraan toe de ingenieuze wijze waarop de film wordt verteld, in beeld wordt gebracht door slim camerawerk, de kijker op het verkeerde been wordt gezet en een gedurfde keuze om een van de hoofdpersonages al op de helft van de film te laten sterven, waarna de echte twist en plot nog moet komen en Psycho is met recht een kunsttukje waar door velen dankbaar gebruik wordt gemaakt om de film te bestuderen. Aangezien dat al vele malen is gedaan is dit een review waarin niet al te diep op in wordt gegaan met analyses, maar wat slechts kort worden aangetipt. 

De film is gebaseerd op het gelijknamige boek van Robert Bloch uit 1959. 

Het verhaal

Marion Crane heeft een relatie met Sam Loomis. Hij is echter net gescheiden en moet alimentatie betalen en ze moeten hun relatie dan ook geheim houden, omdat ze daardoor het zich niet kunnen veroorloven om te gaan trouwen. Als dan op een dag een rijke klant van het makelaarskantoor waar Marion werkt 40.000 dollar wil aanbetalen en dat cash komt afleveren, moet Marion dat naar de bank brengen. Dat brengt haar echter op een idee. Met dat geld kunnen zij en Sam trouwen en samen verder leven. Ze zegt naar de bank te gaan en daarna naar huis omdat ze hoofdpijn heeft en rijdt met het geld door van Phoenix naar Fairvale in Californië, waar Sam woont. Onderweg begint ze al last te krijgen van een schuldgevoel en van de angst om betrapt te worden, helemaal als ze in haar auto slaapt en wakker wordt gemaakt door een agent, die haar vervolgens in de gaten blijft houden, vanwege haar vreemde gedrag. Ze besluit haar auto om te ruilen bij een autodealer en de volgende avond met vreselijk slecht weer waarbij ze geen hand voor ogen ziet, besluit ze te overnachten bij een motel. Het Bates Motel.

Als vervolgens Sam en Lila, de zus van Marion al dagen niets van haar hebben gehoord, maken zij zich zorgen. Samen met de detective Arbogast die is ingehuurd door het makelaarskantoor waar Marion werkt, gaan zij naar haar op zoek en komen zij uiteindelijk terecht bij het Bates Motel, alwaar zij een schokkende ontdekking doen. 

Het lot van Marion Crane

De zwart-wit film is met precisie geschoten. De camera weet precies waar hij de kijker op moet duiden en dient dan ook vaak als een personage dat lijkt te gluren naar de echte personages. Op deze wijze weet Hitchcock een unheimische en beklemmende sfeer neer te zetten. Daarnaast zijn er de stemmen in het hoofd van Marion, de stemmen van haar baas, die haar toevallig Phoenix uit zag rijden, van haar zus, van de agent, gedachten die Marion paranoia maken. Dat wordt nog eens versterkt wanneer zij in de avond in haar auto rijdt, met de stemmen in haar hoofd, de kletterende regen op de voorruit en de verblindende lichten van tegenliggers, waardoor ze zich genoodzaakt voelt om bij het Bates Motel te overnachten. 

Het is dan ook ironisch dat juist haar schuld- en angstgevoelens worden benadrukt, die haar naar haar noodlot drijven. Nog ironischer is dat wanneer zij zich meldt bij het Bates Motel, dat gerunt wordt door Norman Bates en zij een zeer nuttig gesprek met hem voert, waardoor zij besluit om de volgende dag terug te rijden en om het te proberen goed te maken en het geld terug te geven, dat zij daar niet de kans toe heeft. 

review film psycho 1960
Marion Crane/ Paramunt Pictures

Disfunctionele relaties

Haar lot en het gedrag van Norman hebben de overeenkomst dat ze voortkomen uit een disfunctionele relatie. Dat is ook waar Marion en Norman het die avond over hebben, wanneer hij haar avondeten komt brengen. Terwijl Marion zelf in de val is getrapt, zoals Norman zegt dat iedereen gevangen zit in zijn eigen val, is hij erin geboren. Maar beiden hebben er geen echte keuze in gehad. Marion koos er niet voor om verliefd te worden op Sam, noch koos Norman ervoor om zo geboren te worden zoals hij is en bij een zeer dominante moeder. Toch zitten beiden gevangen in een relatie die hen geen goed brengt, maar zij er ook niet uit willen ontsnappen. Beiden maken verkeerde keuzes om juist die relatie in stand te houden. Marion door het geld te stelen en Norman door zijn veilige plek te behouden door te moorden.

Norman Bates

Ook Norman is een tragisch figuur. Alhoewel de film een slasher is en hij de killer, is hij geen meedogenloze gewetenloze killer zoals een echte psychopaat. Opgevoed door zijn dominante moeder, werd de ongezonde relatie tussen hen versterkt. Met de komst van een nieuwe minnaar van zijn moeder, werd Norman jaloers en doodde hen beiden. Maar loslaten kon hij niet. Net zoals de opzette vogels in zijn kantoor, het onderhouden van het motel, ook al komen er geen gasten, het komt niet in Norman op om daar weg te gaan en een nieuw leven te beginnen. In tegendeel, hij wil alles precies zo behouden zoals het is. Zelfs zijn eigen kinderkamer staat nog vol met zijn speelgoed. Dus besluit hij om zijn moeder op te graven en weer bij hem in huis te nemen. Waarom hij dit alles doet wordt aan het einde van de film goed uitgelegd door de psychiater die hem ondervraagd. 

Maar de aanwezigheid van zijn moeder is niet genoeg, dus begint hij haar te imiteren, zoals zij te denken en te praten, zelfs te handelen, zodat zij een losstaande persoonlijkheid van hem wordt. Een deel van hemzelf geeft hij op en vult hij in voor de persoonlijkheid van zijn moeder, of beter gezegd door de persoon wie hij denkt dat zijn moeder is. Hij kleedt zich zelfs als zijn moeder. Hij denkt dat net zoals hij jaloers is, zo zal ook zij jaloers zijn. Dit zet hem ertoe aan om Marion te doden, “een wulpse vrouw die met hem flirt”. Waarop Norman later de bloederige situatie aantreft en er van schrikt. Zijn persoonlijkheid was vanaf het moment dat hij “de moeder” in hem toeliet nooit meer geheel van hemzelf. Wel kon Moeder hem geheel overnemen. 

Mysterie en twist

Dit alles wordt door de hele film als een mysterie opgevoerd. Althans het lijkt in eerste instantie niet eens een mysterie. Immers we zien moeder door het raam als een schaduw. We zien moeder Marion vermoorden. We zien Moeder zelfs de detective die op zoek is naar Marion vermoorden. Een erg sterke vorm van cinematografie overigens waarbij de camera op een bijzondere wijze Arbogast volgt die van de trap valt, wat een vervreemdend effect geeft. Dit alles probeert Norman te verdoezelen met behulp van het nabijgelegen moeras en als Sam te dicht bij de waarheid komt is het dan pas Norman die hem neerslaat. Pas wanneer ze op het spoor komen van Marion en Norman zich in het nauw gedreven voelt, gaat hij in de dodelijke verdediging. 

Dan geeft het nog steeds niets weg van de eigenlijke plot. Zelfs niet wanneer Arbogast, de detective, hem het vuur aan de schenen legt als hij hem betrapt op een leugentje. Norman verandert van een intelligente, kalme en vriendelijke man zoals we hem zagen met Marion in een verlegen defensieve man die veel jonger en naïever aandoet en niet weet waar hij het zoeken moet. Een geweldige acteerprestatie van Anthony Perkins die op zeer subtiele wijze meerdere kanten van zichzelf laat zien en precies de juiste snaar weet te raken voor de toon en sfeer en het mysterie van de film. Maar alles wijst erop dat hij zijn moeder verdedigt en beschermt. 

Pas aan het slotstuk van de film wanneer Lila het lijk van de moeder vindt in de kelder wordt duidelijk dat het al die tijd Norman is geweest die de killer is, of liever gezegd, Norman verkleed als Moeder die de killer was. De persoonlijkheid van Moeder kwam vooral naar boven bij de aanwezigheid van de vrouwen, wat voorkomt uit een zogenaamde denkbeeldige jaloezie en verwerping van het seksuele en sensuele. Het is Norman die haar rommel opruimt en verdoezelt en pas als zichzelf Sam aanvalt omdat de situatie te dringend is.

Knap gedaan is dat zowel het verkleden als Moeder van Norman, niet afgegaan wordt als travestie, en travestie daardoor in een negatief daglicht zou stellen, maar als een veel diepere psychische aandoening dat te maken heeft met verkeerde hechting, disfunctionele relaties en het disfunctioneren van Norman an sich. Ook het sensuele van Marion wordt niet benadrukt als een wangedrag dat dit alles veroorzaakte en het daadoor te wijten valt aan haar eigen promiscue gedrag waardoor ze wordt vermoord. In tegendeel, het is de ironie dat zij juist eervol wil leven met Sam, zonder haar seksualiteit te ontkennen, maar dat hun situatie te wijten is aan de maatstaven van de maatschappij, maar net de verkeerde persoon op haar pad kwam. 

review film psycho 1960
murder about to happen/ Paramount Pictures

Gotisch en sterke cinematografie

Zowel de aankleding als de cinematografie zijn erg ingenieus verweven met het verhaal en het plot. De moeder die achter het raam als een schaduw te zien is in het gotische huis, geeft een zeer onheilspellend gevoel, zonder dat dan nog naar het idee van het noodlot wordt gehint. Het huis, op de heuvel, met een stenen trap, de paar kamers van het motel die beneden aan de voet liggen, doen hem neerkijken op de rest van de wereld. Nu ook de snelweg is verplaatst, is hij helemaal afgesloten van de wereld, alwaar hij het beste zijn geheim kan bewaren. 

De film is gotisch in verschillende opzichten, zoals het isolement waarin Norman zich vrijwillig begeeft en waarin zich ook Marion bevindt, zeker in het Bates Motel, maar ook al daarvoor, in een meer sociaal isolement. Daarnaast speelt een mysterie een grote rol met een groot geheim van uit het verleden. Zowel een geheim van Norman als van Marion. Het huis speelt een belangrijk gotisch element, als ook het motel, met zijn verborgen plekken en kijkgaatje. Maar de angst waanzinnig te worden, ook al hoort Marion de veroordelende stemmen van anderen in haar hoofd, ligt bij Norman. Niet zozeer de angst om krankzinnig te worden, maar Moeder vrij te laten, zichzelf volledig kwijt te raken, is het belangrijkste element. Tenslotte is er zelfs sprake van een verstoorde verhouding tussen Norman en zijn moeder dat tot het incestueuze, geestelijk, getrokken kan worden. Ook nu is het de villain die het slachtoffer gevangen houdt. Niet zozeer Marion in het Motel. Maar Norman de moeder in het huis of zelfs Moeder die Norman in zijn geest gevangen houdt.

De camera is een zeer actief element in de film die uit zichzelf lijkt te bewegen om iets te verduidelijken, alwaar het beeld langaam naar glijdt, zonder in te zoomen, maar daadwerkelijk naar datgene gaat waar de aandacht op gevestigd moet worden. Het spel met licht en donker, waarbij juist het licht een voorbode is van het onheil dat dreigt, voegt een extra dimensie toe aan de sfeer en vormt net zoals het gebruik van de vele spiegels en water die dienen als (zelf)reflectie en tegelijkertijd de vervreemding en verwijdering ten opzichte van de zelf, de motieven in de film, elementen die steeds terugkomen. 

Slasher en psychologische horror

De bekendste scène uit de film en misschien wel uit de filmgeschiedenis is de moord scène in de douche. Het is een iconische scène, die echt het slashergehalte in de film brengt. Het is kwaadaardig, vol haat, gewelddadig, met veel bloed en messteken met de iconische messcherpe muziek eronder. Maar het is niet het meest interessante stuk uit de film, de film is veel meer dan die scène. Het gaat dieper dan dat, op psychologisch niveau, op cinematografisch niveau en qua tijdgeest. 

Want alhoewel Norman de killer blijkt te zijn is hij een zeer volwaardig personage, het eigenlijke hoofdpersonage. Hij mag dan wel niet continu in beeld aanwezig zijn, het draait om hem, om zijn psyche. De psychologie in deze horror draait om de psychologie van de moordenaar en niet van het beoogde slachtoffer. Het is dan ook geen slasher zoals wij die nu kennen waarin een gestoorde gemaskerde onbekende killer aan het moorden slaat. Nu is de hoofdpersoon de killer, en zijn zijn motieven bekend en vormen het tragische achterliggende conflict, dat vervolgens ook wordt verbonden met de psychologische achtergrond van Marion zelf. 

Toch is het geen film om sympathie voor de moordenaar op te willen brengen, of zoals nu vaak gebeurt zelfs een psychopaat te willen romantiseren. Psycho is een triest verhaal in de kern, over  echte mensen die op verschillende niveaus en om verschillende redenen worstelen met hun bestaan en leven. Juist die verschillende lagen maken Psycho zo eng en beklemmend. Niemand weet wat er achter de letterlijke of figuurlijke voordeur van een ander schuilt. 

Conclusie

Psycho is met recht een van de beste psychologische gothic horror slashers die de tijdgeest  en taboes doorbrak, met ijzersterke cinematografie, ingenieuze manier van vertellen en uitstekende prestaties. Een film waarbij meerdere lagen langzaam aan de oppervlakte komen, net zoals bij Norman aan het einde van de film. Psycho is een klassieker en een studieobject, maar vooral een steengoede horror die zowel in hindsight als nu ijzersterk blijft. 

→ Lees ook Let’s (not) go to: The Bates Motel

Praktische info

  • Psycho (1960) 109 min
  • Directed by: Alfred Hitchcock
  • Produced by: Alfred Hitchcock
  • Screenplay by: Joseph Stefano
  • Based on: Psycho by Robert Bloch
  • Starring: Anthony Perkins, Janet Leigh, Vera Miles, John Gavin, Martin Balsam, John McIntire
  • Music by: Bernard Hermann
  • Cinematography: John L. Russell
  • Edited by: George Tomasini
  • Production company: Shamley Pictures
  • Distributed by: Paramount Pictures