Wordt Alternate Reality dé nieuwe trend in horror, science fiction en fantasy series en films?

it follows 2014
RADiUS-TWC

Alternate Reality lijkt steeds vaker gebruikt te worden in films en series, niet als subgenre, maar als setting om een geheel eigen, originele, unieke en vooral verfrissende sfeer en stijl neer te zetten. Is er een nieuwe trend gaande die ongemerkt in film- en televisieland in opkomst is?

Terwijl ik de nieuwe serie The Umbrella Academy zat te kijken, die zich afspeelt in een andere versie van onze werkelijkheid, viel het me plotseling op; hebben we hier met een trend te maken? The Umbrella Academy is namelijk niet de enige en zeker niet de eerste serie of film die zich afspeelt in het heden, het nu, maar gebruik maakt van een andere versie van de werkelijkheid.

Steampunk

Dit is geen nieuw concept; een net even iets andere realiteit dan de onze. We kennen het vooral uit de alternate history en futuristische series en films. Zoals het genre Steampunk, een genre in de literatuur, films en series dat zich afspeelt in de Victoriaanse tijd, tijdens de Industriële revolutie, maar dat zich anders voltrekt dan hoe dat in werkelijkheid gebeurde. Want alhoewel de machines op stoom werkten, werd dat gecombineerd met retrofuturistische uitvindingen, geheel geïntegreerd in de maatschappij van toen.

Dat leverde niet alleen een geheel andere sfeer en stijl op dan de echte Victoriaanse tijd, maar vormde ook de basis voor de verhalen, die zich in de Steampunk tijd afspeelden. Het Steampunk genre als basis was een belangrijk element en essentieel onderdeel van het verhaal. Al die Steampunk elementen waren noodzakelijk om dat specifieke verhaal te vertellen. Een groot voorbeeld hiervan is The Time Machine van H.G. Wells of Twenty Thousand Leagues Under the Sea van Jules Verne.

Cyberpunk

Een ander voorbeeld waarbij een alternate universum wordt gebruikt is Cyberpunk, dat ook vaak geassocieerd wordt met Steampunk, maar in plaats van in een alternate verleden springen we nu naar een ‘alternate’ toekomst, of tenminste in hoeverre je van alternate kan spreken, want wie weet. Maar goed, in Cyberpunk gaat het om een combinatie van de samenleving met technologie, waarbij de nieuwe futuristische technologieën naast de veranderingen in de sociale samenleving worden geplaatst en samen een verhaal vertellen in een decor dat tegelijkertijd futuristisch als (jaren 80) retro aanvoelt. Denk hierbij bijvoorbeeld aan maatschappelijke kwestie zoals drugsgebruik, gender, een totalitaire staat, of wat je ook maar kan bedenken die kracht worden bijgezet door futuristische technologieën, waardoor het kan worden tegen gegaan of verergerd. Net zoals in het Steampunk genre spelen deze futuristische technologieën, zoals AI een cruciale rol voor het verhaal.

In beide bovengenoemde genres spelen de omgeving, de settings, de art decoration, decors, aankleding, vormgeving, kleding, make-up en algehele stijl een hele belangrijke rol om die andere werelden vorm te geven. Het creëren van die werelden waarbinnen het verhaal zich afspeelt is zoals gezegd cruciaal en noodzakelijk om het verhaal te kunnen vertellen en vorm te geven. Het dient niet alleen als achtergrond, maar vormt een sterke basis waarop het verhaal steunt. Wanneer de Steampunk of Cyberpunk elementen geheel worden weggelaten, heeft het verhaal geen betekenis meer of valt geheel weg.

Alternate Reality

Maar een andere trend die nu gaande is, speelt weliswaar een alternate reality/universe een grote rol, maar is niet de basis waarop het verhaal steunt. Daarbij speelt het zich af in het nu. Maar niet ons nu zoals wij dat kennen, maar een nu waaraan vaak kleine subtiele veranderingen in zijn aangebracht dat voor ons nu wel enigszins herkenbaar is, maar toch geheel nieuw en anders aanvoelt.

Echter wanneer je dat verhaal laat afspelen in ons nu vallen enkel die andere alternate elementen weg en blijft het verhaal als zodanig wel overeind. De elementen zijn dus niet noodzakelijk, maar voegen wel een aantal belangrijke dingen toe, of laten belangrijke dingen weg, zodat er een unieke stijl en sfeer ontstaat dat het verhaal kracht bijzet, verduidelijkt, waarbij gebruik kan worden gemaakt van metaforen, die werkelijkheid worden, of brengt het een vervreemdende out of reality sfeer aan, zonder dat het verhaal zich gelijk afspeelt in een vrij onherkenbare andere wereld.

Het voordeel is dat er weinig hoeft te worden uitgelegd, meestal wordt het vanzelf duidelijk wat er anders is en waarom. Ook kan er anders worden omgegaan met ‘onze logica en wat mogelijk is’, de makers kunnen vrijelijk gebruik maken van fantasy en/of science fiction en/of retro elementen en deze naar eigen smaak aanbrengen. En je hoeft niet zoals in een geheel andere fantasywereld, zoals bijvoorbeeld Dune of Lord of the Rings alle andere regels, wetten, natuurkundige wetten, vreemde namen, etc onder de knie te krijgen om het verhaal te volgen.

Een alternate reality zorgt ervoor dat er op hele kleine subtiele wijze of iets minder subtiel, met kleine aanpassingen van ons nu, een nieuwe sfeer en stijl een unieke eigen identiteit gecreëerd kan worden in een film of serie.

Dan wordt het nu tijd voor een paar voorbeelden, want deze alternate reality techniek kan op veel verschillende manieren worden toegepast. Laten we beginnen met iets heel subtiels.

The Babadook: vormgeving weerspiegelt emoties

the babadook 2014
The Babadook/ IFC Midnight

In The Babadook (2014) bijvoorbeeld, hebben we niet echt te maken met een alternate reality. Het speelt zich gewoon af in het nu. Maar wel een nu die voor velen misschien niet echt herkenbaar is, want hoofdpersoon Amelia houdt zich vooral bezig met haar te drukke zoontje Samuel en niet met haar mobieltje. Wanneer ze mensen spreekt doet ze dat face tot face, ze gaat naar het politiebureau om aangifte te doen en belt hen niet op. En wanneer ze probeert te ontspannen kijkt ze tv en zijn dat vrijwel allemaal oude zwartwit horror/fantasy films.

De film lijkt als het ware haar en Samuel buiten onze maatschappij te zetten. Dat is tevens een goede metafoor voor wat er met haar en Samuel ook letterlijk gebeurt, afgezonderd met alleen elkaar moeten ze weerstand bieden tegen het monster The Babadook dat Amelia wil bezitten. Ook het monster staat symbool voor het verdriet en rouw waar Amelia al jaren mee geplaagd wordt en worstelt. En ook die emotie wordt wederom verbeeld in de art decoration van het huis zelf. Hoe zeer je ook van de kleur blauw houdt, ik denk dat bijna niemand zijn/haar hele huis compleet blauw verft of maakt. Maar het huis van Amelia en Samuel is geheel blauwgrijs, in allerlei soorten tinten. Van de muren, de vloeren, de meubels, de stoffen, alles is blauwgrijs. Op deze manier weerspiegelt die kleur de gemoedstoestand van Amelia. Alhoewel The Babadook zich dus niet afspeelt in een alternate reality, wordt er wel gebruik gemaakt van een persoonlijke andere versie van haarzelf, wat heel duidelijk en letterlijk zichtbaar is in de wereld om haar heen die zij heeft vormgegeven.

Mother!: uit de realiteit geplaatst

mother! 2017
Mother!/ Paramount Pictures

Een andere film waarbij de omgeving een belangrijke rol speelt, maar ook vrij subtiel is uitgevoerd en waarschijnlijk niet eens opvalt, is Mother! (2017). Mother! is sowieso een film apart, want het vertelt niet echt een conventioneel verhaal, maar is een allegorie, een verbeelding van een idee dat zich naar een verhaal vertaalt.

De Mother in het verhaal staat voor Moeder Aarde en haar man, Him, staat voor God. Het huis staat voor het paradijs, waar plotseling mensen, een koppel, Adam en Eva zich aan dienen waarop ook hun zoons komen binnenvallen en zij als eersten het huis beginnen te vernielen en te beroven. Waarna steeds meer mensen komen, als blijkt dat Mother zwanger is, (van Jezus) en de mensen als kannibalen de pasgeboren baby willen opeten, terwijl het huis vol is met mensen en chaos, verwoesting, dood en verderf.

Het is een allegorie over de Aarde en de mens die de Aarde misbruikt en verwoest en allesbehalve respectvol behandelt. Om de allegorie kracht bij te zetten, wordt het huis waar Mother zorgvuldig aan bouwt en mooi maakt en opknapt, niet alleen buiten een stad of dorp geplaatst, maar zelfs in de middle of nowhere in een groot veld. Het zou zomaar ergens kunnen bestaan, het huis ziet er uit alsof het echt bestaat in onze realiteit, maar omdat het alleen staat, ergens, lijkt het tevens of het overal zou kunnen bestaan, ook buiten onze realiteit. Het huis zelf, de tijd waarin het staat de plek waar het staat is onbepaald. Dat zorgt ervoor dat het niet per se een alternate reality creëert, maar wel een out of time and place gevoel, waardoor de focus geheel op het huis, Mother en Him wordt gericht. Het maakt de film en het verhaal tijdloos, en dat is precies waar een allegorie voor bedoeld is, een concept, een idee dat verbeeld wordt door iets wat wel bestaat, maar om dat buiten de realiteit te plaatsten, wordt dit nog eens extra versterkt.

It Follows: vervreemdend en ongrijpbaar

it follows 2014
It Follows/ RADiUS-TWC

It Follows (2014) lijkt op het eerste gezicht een gewone film die zich in het nu afspeelt. Maar kleine details zorgen ervoor dat er een vervreemdend gevoel ontstaat. Dat begint al gelijk met de schelpvormige ereader waarop Yara leest, die zo klein is als een meeneem make-up spiegeltje. Vreemd ding, maar dat is niet het enige. Want wie goed kijkt naar de inrichting van het huis van Jay en Kelly ziet dat het stamt uit de jaren 70 of 80 met een ouderwetse tv, en zelfs een oude telefoon in de keuken die tegen de muur geplakt zit met een ellenlange draad, waar je zo lekker in versterkt raakt, eighties kids kennen dit zeker nog. De slaapkamer van Jay ziet er een beetje Jugendstil achtig uit door de lamp met de bloemenkelken, ze heeft een hele oude tv staan uit de jaren 80. En ze kleedt zich in een roze jurkje dat het goed zou doen in de jaren 50 en ook haar baby doll ondergoed lijkt regelrecht uit de jaren 50 te komen. De hele aankleding van de personages en het huis zijn een mix van verschillende tijdperken, zowel bestaand als niet bestaand.

Niemand gebruikt een mobieltje en als ze iets te weten willen komen, dan hebben ze geen internet om dat op te zoeken, maar moeten ze ergens naar toe rijden om informatie op te vragen zoals men dat pre-mobiel-tijdperk moest doen.

Maar niet alleen het tijdperk dat door verschillende andere tijdperken in de mix wordt gegooid, maakt het ongrijpbaar en vervreemdend, maar ook het seizoen lijkt niet bepaald. Is het zomer of herfst? Jay zwemt in een zwembad in de tuin, terwijl ze even later in een dikke jas buiten loopt. Ze rijden over een laan die bedekt ligt met gevallen gele bladeren, terwijl iets eerder andere bomen nog vol waren met groene bladeren.

Dit alles zorgt voor een ongrijpbare sfeer. Dit werkt voor een horror niet alleen vervreemdend, maar zorgt ervoor dat op de achtergrond het een unheimisch gevoel geeft, terwijl op de voorgrond er volledig gefocust kan worden op het verhaal en de personages. Want die komen beiden beter tot hun recht, vooral ook zonder het gebruik van mobieltjes. Hierdoor zijn er meer handelingen nodig om iets te weten te komen, waardoor het verhaal meer body krijgt, maar ook is er veel meer interactie tussen de personages, waardoor ook zij meer body krijgen. Dit gebruik van een alternate reality zorgt in It Follows voor de extra vervreemding in de horror en tegelijkertijd voor een tijdloos verhaal dat zich kan focussen op de personages.

A Series of Unfortunate Events: tijd en plaats geheel ongrijpbaar

a series of unfortunate events
A Series of Unfortunate Events/ Netflix

Een serie die zich helemaal uit een bepaald tijdperk plaatst is A Series of Unfortunate Events. De serie speelt zich overduidelijk niet af in het nu, maar ook niet in een bepaald verleden. Het heeft sterke Steampunk elementen die vooral tot uiting komen in de gadgets die erg Steampunk achtig aandoen. Maar uit de vermommingsoutfits van Count Olaf kan je verschillende tijdperken opmaken. Zoals zijn jaren 70 outfit als Detective Dupin, terwijl die aflevering zich afspeelt in een dorpje The Vile Village dat een klassieke Wild West stijl heeft. Of zijn gympakje dat er erg retro uitziet tegen een achtergrond van de jaren 50 of 60 op een kostschol, in The Austere Academy. Terwijl we een aflevering later ons weer bevinden in een geheel moderne zwartwit stijl met Count Olaf als een Karl Lagerfeld lookalike, maar dan met een twenties vibe. Of de geheel in jaren 70 stijl en dito volkswagenbusje van de Voltunteers Fighting Disease. Om maar een paar voorbeelden te noemen, want de hele serie zit er vol mee, en gooit alles in de mix, binnen en tussen de afleveringen.

Iedere aflevering heeft zijn geheel eigen stijl met compleet andere vormgeving waardoor het lijkt alsof je van tijdperk naar tijdperk springt, waarbij steeds ook andere tijdperken in de mix worden gegooid. Terwijl toch de algehele sfeer van de serie hetzelfde blijft. Die unieke omgeving die wordt gecreëerd, mag dan wel steeds compleet anders zijn, maar de basis, de vormgeving van de Baudelaire kinderen, blijft hoe ze ook gekleed zijn hetzelfde. De personages blijven hoe ze er ook uit zien hetzelfde, en de sfeer die door de manier van vertellen heel sterk wordt neergezet, blijft constant in een veranderende omgeving, die toch steeds bekend blijft aanvoelen. Zelfs als ze in een onderzeeër die sterk doet denken aan de Nautilus zijn beland, met al evenzo Steampunk duikpakken.

Dit alles geeft een unieke stijl en sfeer die dient als achtergrond van het verhaal. Het zou in principe weggelaten worden, dan nog blijft het idee van het verhaal over de Baudelaire kinderen, Count Olaf en de V.F.D overeind, maar zonder deze speciale setting zou de serie lang niet zo leuk zijn.

Legion: retro en futuristische superhelden

legion
Legion/ FX

Legion slaat weer geheel een andere weg in. In Legion speelt het verhaal zich af in het nu, maar dan anders. De retro setting uit de jaren 60 doet vermoeden dat we in de jaren 60 zijn beland, maar wordt wel gemixt met elementen van nu, waardoor ook hier een ongrijpbaar tijdperk wordt gecreëerd. Niet alleen geeft dit een unieke stijl en sfeer aan de serie, maar ook hier versterkt dit het verhaal van hoofdpersoon David Haller, die zelf worstelt met wat werkelijkheid is en wat niet.

Ook nu had dit verhaal gewoon in ons heden kunnen plaatsvinden, maar door het te laten plaatsvinden in een alternate reality wordt niet alleen de art decoration prachtig en sfeervol, maar zorgt dit er ook voor dat allerlei vreemde en surrealistische rekwisieten en personages, denk bijvoorbeeld aan Admiral Fukyama die een rieten mand over zijn hoofd draagt, de upside down interrogatie room, de Vermillion, die weliswaar nog steeds zeer vreemd en weird zijn, maar makkelijker te aanvaarden in een alternate reality, zonder dat er een geheel andere nieuwe wereld wordt geschapen.

Het is niet alleen ondersteunend, maar werkt ook door als metafoor, en zorgt ervoor dat er veel meer mogelijkheden zijn binnen het verhaal zelf. Het is een superhelden serie vol met personages die iets bijzonders kunnen, maar ook hun wereld met bijzondere technologieën draagt bij aan iets nieuws en origineels. Er is op deze manier zoveel meer mogelijk dan enkel een unieke sfeer en stijl te creëren, maar geeft ruimte aan fantasy dat op deze manier heel makkelijk en acceptabel geïntegreerd kan worden met het superhelden verhaal science fiction en dat allemaal in een retro sausje.

Legion and ook gewoon gefilmd kunnen worden zoals de andere films die over X-Men gaan en enkel het superhelden aspect zorgt alleen al voor een alernate reality. Maar door deze alternate reality verder door te trekken in de algehele vormgeving, ontstaat er niet alleen iets nieuws, maar draagt het bij aan het idee van het mysterie van de onbetrouwbare verteller (David) zodat dit een vervreemdend effect heeft. De serie lijkt hierdoor op de klassieke serie The Avengers (1961-1969) dat vrij weird en surrealistisch is qua stijl, maar zich echt in dat tijdperk afspeelde, terwijl Legion eenzelfde soort sfeer heeft, maar zich tegelijkertijd richt op het esthetische deel van het verhaal, in plaats van tijdperk, waardoor het ook een out of place and time gevoel heeft.

Maniac: nu maar dan anders en toch ook weer niet

maniac
Maniac/ Netflix

De serie Maniac speelt zich ook af in het nu, al lijkt het eerder alsof het zich in een toekomst afspeelt. Echter krijgen we een aanwijzing dat de ongeveer 40 jarige Dr James Mantleray geboren is in 1977 en het zich dus echt in een alternate reality van nu afspeelt. Maar in wezen is die werkelijkheid niet zo heel verschillend dan die van de onze, alleen uitvergroot.

Naast de vormgeving van de stad, de wijken en huizen en zeker ook het ouderlijk huis van Owen, de zen-pod van de vader van Annie in zijn tuin, de robot-hondenpoep-opruimer op straat en de enorme cyberreclame borden op de gebouwen, de schakende paarse robot koala, die allemaal zorgen voor een retro-futuristische sfeer, zijn er kleine veranderingen aangebracht die in eerste instantie heel raar zijn, maar bij nader inzien heel herkenbaar. Neem bijvoorbeeld de Friend Proxies, mensen die je kan inhuren om je vriend te zijn voor een paar uur, in principe zijn de facebookfriends niet heel veel anders en net zo nep vaak. Maar ook de Ad Buddies waarmee je kan betalen, mensen die  persoonlijke reclames tegen je spuien, zijn niet zo heel anders dan de reclames die verschijnen op verschillende sites die je bezoekt en die persoonlijk op je zijn aangepast omdat ze je zoekgeschiedenis weten en je daarmee eigelijk de site die je bekijkt betaalt. Het zijn futuristische technologieën of ontwikkelingen die onze huidige maatschappij uitvergroten en dat letterlijk in iets vertalen, waardoor het een satirische werking heeft.

Nu is de serie Maniac ook zelf een apart geval, niet alleen door de alternate reality, maar ook door de alternate realities die Annie en Owen beleven wanneer ze ieder om hun eigen redeneren meedoen aan het wetenschappelijk onderzoek en ze zo in verschillende tijden, van de jaren 80 en 90 belanden, maar ook in geheel andere werelden, die lijkt op die van Lord of the Rings. Dat op zich was al genoeg geweest om de serie opmerkelijk, nieuw, origineel en verfrissend te maken, maar door ervoor te kiezen om het zich ook in een alternate reality te laten afspelen, biedt dat meer mogelijkheden om het verhaal in metaforen meer kracht bij te zetten en zo ook de personages beter te verduidelijken, en hoef je je op deze manier ook niet af te vragen waarom de computer GERTIE er zo belachelijk groot uitziet, wat juist weer voor een jaren 70 sfeer zorgt, net zoals overigens Dr Azumi Fujita met haar kapsel en bril. Door een nieuwe wereld te creëren die herkenbaar blijft, zijn er ook nu weer mogelijkheden voor de fantasievolle breinen van de bedenkers.

The Umbrella Academy: visueel en auditief

the umbrella academy
The Umbrella Acamdemy/ photo by Kristos Kalohoridis, Netflix

En tenslotte waar het allemaal mee begon, in mijn eigen brein om dit artikel te schrijven, The Umbrella Academy. Ook deze serie speelt zich af in het nu, maar dan in een alternate reality. Dat hebben ze overgenomen van de comic die zich in een alternate reality afspeelt, maar nog verder doorgezet in een visuele en auditieve omgeving.

In eerste instantie lijkt het een normale omgeving voor ons, maar wat opvallend is, is dat er ouderwetse telefoons met draaischijf worden gebruikt, echt oud dus, en er geen computers te vinden zijn, alleen in de bibliotheek waarmee je oude krantenartikelen kan opzoeken, geen internet zoekmachines dus. Dit zorgt ervoor dat ook deze personages meer moeite moeten doen om informatie te verkrijgen, meer face to face interacties hebben, meer handelingen moeten verrichten en niet iedereen tegelijkertijd op de hoogte is van alles. Ook dit geeft meer body aan het verhaal, de personages en ontwikkelingen en benadrukt de moeizame relaties tussen de hoofdpersonages.

De uitstraling van de serie, met een eigen stijl en sfeer en art decoration voelen tegelijkertijd modern, helemaal van nu en ouderwets (van een onbepaald tijdperk) aan. Wat in The Umbrella Academy, in tegenstelling tot de andere series en films die vooral gericht zijn op het visuele in de vormgeving en cinematografie en het visueel vertellen van het verhaal, een zeer belangrijke rol speelt is de muziek, het auditieve element, dat gebruikt wordt om een ongrijpbare sfeer neer te zetten.

Allerlei verschillende soorten muziek komen voorbij van klassiek (de zevende symfonie van Beethoven) tot jazz (‘Sinnerman’ van Nina Simone) en typische jaren 80 muziek (‘Feels Like Heaven’ van Fiction Factory en ‘I Think We’re Alone Now’ van Tiffany) tot jaren 90 pop (Radiohead ‘Exit Music’) en nog veel meer. Ieder nummer of muziekstuk ook zelf gecomponeerd door Jeff Russo, draagt bij aan een unieke sfeer van de serie die verschillende tijdperken en genres uit de muziek gebruikt om de onbepaaldheid van de serie kracht bij te zetten.

Alternate Reality is here to stay…

Alle drie de films en de vier series die ik heb genoemd hadden ook allemaal in onze werkelijkheid kunnen afspelen, dat had voor het eigenlijke verhaal niet veel uitgemaakt. Maar door er voor te kiezen om het in een alternate reality te laten afspelen, wordt er een unieke eigen stijl en sfeer gecreëerd, worden de verhalen beter benadrukt en komen metaforen nog beter tot hun recht.

Het geeft een effect waardoor het interessant is voor de kijker, maar ook voor de makers die zich meer vrijheden kunnen permitteren om met het verhaal te spelen en de focus op het verhaal beter tot zijn recht te laten komen. Het opent nieuwe deuren, schept letterlijk nieuwe werelden die uniek zijn, maar toch bekend aanvoelen en verbreedt vooral de wereld van horror en fantasy en science fiction en wordt daardoor toegankelijker voor het grote publiek, terwijl het tegelijkertijd een verfrissend effect heeft voor liefhebbers van deze genres.

Ik vind het zelf een erg leuke trend en hoop dat dit zich nog verder blijft voortzetten. Het biedt zoveel meer mogelijkheden om veelal toch bekende onderwerpen en concepten en zelfs verhalen in een nieuw en ander jasje te steken, zonder dat er per se rekening moet worden gehouden met de huidige maatschappij, zowel technologisch als sociaal, of juist als metafoor gebruikt kan worden. Een alternate reality kan op zoveel verschillende manieren geïnterpreteerd en gecreëerd worden, dat de mogelijkheden en combinaties van genres, stijlen, tijdperken en sferen eindeloos zijn.

Benieuwd naar alle reviews van bovengenoemde series en films? Klik dan op onderstaande links: