Boek Review: The Little Stranger/ De kleine vreemdeling (Sarah Waters, 2009)

book review the little stranger sarah waters

“It was simply that, in admiring the house, I wanted to possess a piece of it – or rather, as if the admiration itself, which I suspected a more ordinary child would not have felt, entitled me to it.”

The Little Stranger is een klassieke ghost story, niet in de Victoriaanse stijl of weird fiction, maar meer in de lijn van Rebecca van Daphne du Maurier, geschreven in 1938. The Little Stranger speelt zich af in de jaren 40 en gaat over het verval van de gegoede families in die tijd en daarbij komend het verval of de verkoop van de grote landhuizen. De hoofdpersoon is de verteller van het verhaal, die als een buitenstaander dit fenomeen observeert en de kans heeft om het ook van dichtbij mee te maken. Het verhaal is een slow burn waarbij vooral de personages waaronder ook het huis als sterk en levendig worden neergezet. Het is een meeslepend verhaal over de langzame teloorgang van een vooraanstaande familie, die tegen beter weten in vast wil houden aan tijden die voorbij zijn gegaan.

Op de helft van dit artikel staat de uitleg van het einde van The Little Stranger.

Het verhaal

Faraday is tien jaar oud als hij voor het eerst Hundreds Hall ziet. De oorlog is net voorbij en bij het landhuis wordt door de familie Ayres, de Colonel en zijn vrouw Mrs Ayres en hun dochtertje Susan, Empire Day gevierd. Aangezien zijn moeder daar als huishoudster heeft gewerkt neemt ze hem mee naar binnen, waar hij aan de keukentafel wat lekkers te eten krijgt. Hij mag zelfs een klein kijkje nemen in de hal van het huis. Daar vangt hij een kleine glimp op van de pracht en grootsheid van het huis, en stiekem pulkt hij een eikeltje van pleisterwerk en stopt dat in zijn zak.

Bijna dertig jaar later zijn er een hoop dingen veranderd. Faraday is dokter geworden en heeft een praktijk in Lidcote samen met zijn partner Graham. Zijn beide ouders zijn gestorven en ook de Colonel is overleden, net als de jonge Susan. Mrs Ayers woont met haar twee andere volwassen kinderen Roderick en Caroline in Hundreds Hall en wanneer hun bediende Betty ziek is wordt Faraday naar Hundreds geroepen. Hij behandelt de viertienjarige Betty die angst heeft voor het huis, en hij maakt kennis met Mrs Ayres, Caroline en Roderick en hun hond Gyp. Hij ziet dat het huis erg veranderd is, en in verval is geraakt.

Langzamerhand wordt zijn band met de familie steeds hechter, terwijl het huis om hen heen aan het aftakelen is. Dat heeft ook zijn weerslag op de familie. Maar niet alleen het verval van het huis dat zich in een afschrikwekkende staat bevindt zorgt ervoor dat de sfeer waar Faraday toen hij tien was zo bewonderde koud en naargeestig is geworden, ook lijkt er iets door het huis te waren, iets dat zowel het huis als de familie van binnenuit verteert. Vreemde plekken op de muren en plafonds, vreemde geluiden en objecten die uit zichzelf lijken te bewegen. Wordt het huis door meer dan alleen verval geteisterd? Is het de geest van de jong overleden Susan of is er iets anders aan de hand?

Schrijfstijl, perspectief en sfeer

Sarah Waters heeft een prachtige manier van schrijven, het is geduldig, langzaam maar nooit saai. Zinnen zonder opsmuk, maar goed gekozen woorden die zowel bij de sfeer als bij de personages passen, zorgen ervoor dat het verhaal, de gebeurtenissen en de personages erg goed tot leven worden gebracht. Het is een verhaal waar je helemaal in kan gaan hangen, wat van erg dichtbij wordt verteld en je als lezer een goed beeld krijgt van wat er speelt, de tijdsgeest en hoe de personages in elkaar zitten. Dat wordt zo goed geschetst dat je er geen moeite voor hoeft te doen, maar het verhaal over je heen kan laten stromen, als een heerlijk kabbelende beek.

Aangezien het verhaal verteld wordt vanuit Faraday en vanuit de eerste persoon, is het beeld dat wordt geschetst wel vanuit zijn gezichtspunt. Toch heb je als lezer wel het gevoel dat je Mrs Ayres, Caroline en Roderick goed leert kennen, hun manier van doen, praten, bewegen en motivaties, alles wordt zo goed beschreven zonder dat het saaie expliciete beschrijvingen zijn. Deze subtiliteiten worden zo in de zinnen en teksten gebouwd dat het een erg organisch beschreven verhaal is geworden, zonder dat de stempel van het narratief van Faraday te zwaar doordrukt. Dat dit allemaal onderdeel is van het grote mysterie, daar kom je als lezer pas later achter.

Ook de mysterieuze gebeurtenissen, de spookachtige sfeer worden pas laat in het boek geïntroduceerd. Hierdoor heb je alle personages al zo goed leren kennen, dat deze enge gebeurtenissen nog meer indruk maken en het voelbaar is wat de familie Ayres moet doorstaan. Het verhaal is daarom geen spookverhaal in de letterlijke betekenis van het woord, maar blijft het de vraag of het nu wel of niet spookt in Hundreds.

Faraday en de familie Ayres

Faraday is alhoewel een dokter geen hooggeplaatst persoon. Zijn ‘gewone’ ouders hebben zich naar zijn idee doodgewerkt om zijn studie te kunnen betalen en Faraday is daarom geen dokter van rijke komaf maar een selfmade man. Door de simpele arme mensen die meer  vertrouwen hebben in kruidenbrouwsels dan een echte dokter, heeft hij bij hen geen aanzien, maar ook niet bij de voorname families in de omgeving van Warwickshire. Daar komt echter verandering in wanneer hij in aanraking komt met de familie Ayres.

Aangezien hij al door zijn moeder en het Empire Day feest een kleine connectie had met de familie en zij erg geïsoleerd leven, heeft hij niet alleen een klik met hen, maar biedt hij ook zijn hulp aan om Roderick te helpen met zijn oorlogswond, waarbij zijn been en knie nog steeds niet goed bruikbaar zijn. Met behulp van Caroline weet hij Roderick over te halen en ook wil hij een proefschrift schrijven over het gebruik van elektrotherapie. Zowel het paper als de band en zelfs vertrouwensband die hij met de familie opbouwt, zorgen ervoor dat hij nu wel wordt gezien. Ook trekt Faraday steeds meer met Caroline op en de twee lijken iets voor elkaar te voelen, alhoewel Caroline nog erg afstandelijk blijft.

Het verval

Faraday wordt steeds nauwer betrokken bij de familie en zijn hulp wordt ook steeds vaker ingeroepen door de familie. Wanneer er iets vreselijks is gebeurd met Gyp (de hond gaat dood helaas, wat erg zielig is), wanneer Roderick ten onder lijkt te gaan aan de financiële problemen en wanneer Mrs Ayres steeds dieper wegzakt in het waanidee dat Susan rondwaart. Alle zogenaamde bovennatuurlijke dingen kan Faraday rationeel verklaren, ofwel door het verval van het huis, of het verval van Mrs Ayres en Roderick. Alleen Caroline lijkt niet aangetast, maar wel denkt zij dat het er wel degelijk spookt.

Dit alles speelt zich af in de tijd waarin de adel en hogere klasse in verval viel door de nieuw regering, waarbij sommige families hun landgoed moesten verkopen, of het zoals bij de familie Ayres koste wat kost aan vast wilden houden. Zoals Caroline al opmerkt is het een soort deal met het huis, ze geven alles aan het huis, geld, energie hun leven, om in zo’n mooi huis te kunnen blijven wonen.

Alhoewel het verhaal over dit verval gaat, fysiek, lichamelijk en geestelijk, is het geen somber verhaal. Er gebeuren nare dingen, maar er gebeuren ook een aantal leuke dingen. Maar die leuke dingen worden in hindsight puur gezien vanuit het standpunt van Faraday. Sarah Waters weet dit echter zo goed te beschrijven, dat zelfs een klein beetje geluk en fijne dingen, maskeren waar het in werkelijkheid om gaat en dat het verval op de achtergrond onverminderd door gaat.

De kleine vreemdeling: een uitleg van het verhaal en het einde (spoilers)

Wie dit ook niet doorheeft is Faraday zelf. Want alhoewel hij snapt dat Roderick ten onder gaat aan de financiële lasten, kan hij maar niet begrijpen waarom Caroline op gegeven moment het huis wil verkopen en niets liever dan weg wil. Terwijl ze wel in een soort geesten gelooft, schrijft zij de nare gebeurtenissen omtrent haar moeder en broer niet per definitie toe aan een spook, maar wel aan het huis zelf.

Opgegroeid aan de andere kant van het hek, zowel letterlijk als figuurlijk, kan Faraday niet begrijpen dat je niet meer in zo’n huis zou willen wonen. Voor hem staat het huis symbool voor alles wat hij wil bereiken. Het is dan ook de vraag of de liefde die hij voelt voor Caroline hetzelfde was geweest als zij een gewoon meisje uit het dorp was geweest. Voor hem is Caroline net zoals het eikeltje van het pleiterwerk dat hij in zijn zak wil steken. Zij is zijn trofee en als bonus krijgt hij het huis. Het is namelijk het huis dat Faraday zo bewondert en daarbij dus de inwonende familie Ayres.

Terwijl Caroline een haat-liefde verhouding heeft met het huis, voelt het voor haar alsof het huis dat ook met hen heeft. Het wil hen niet laten gaan, maar brengt hen wel aan de rand van de afgrond. Roderick is de eerste die bezwijkt. Hij is van mening dat er iets in het huis is dat hem kwaad wil doen, iets dat hem heeft geïnfecteerd. Hij is bang van het huis en zichzelf en is tevens bang dat hij of het huis zijn moeder of zus iets aan zal doen. Dat eindigt in een climax waarin zijn kamer in brand vliegt en hij door Caroline, Mrs Ayres en Betty uit de kamer wordt gered. Op aanraden van Faraday wordt Roderick opgenomen in een psychiatrische inrichting, tot zijn eigen opluchting waar hij nu veilig is.

De tweede die deze zogenaamde infectie oploopt is Mrs Ayres. Door verschillende gebeurtenissen in en rondom het huis raakt zij ervan overtuigd dat de geest van Susan haar roept. Susan was haar lievelingskind en ze heeft haar dood nooit kunnen verwerken. Zij is tevens bang dat haar kinderen dat voelen en zij geen goede moeder is geweest. Haar climax eindigt nadat zij in de oude kinderkamer zo vreselijk is geteisterd door de geest van Susan, zo meent zij, dat ze zichzelf ophangt.

Bezorgd dat het echt spookt in het huis gaat Faraday te rade bij een andere arts Seeley. Deze vertelt hem dat hij niet per se gelooft in spoken, de geest van overleden personen, maar wel in manifestaties. Hij meent dat de menselijke geest veel duistere en ongelukkige hoekjes heeft en dat één zo’n idee zich los kan maken. Hij vergelijkt deze psychische kracht  met een bacterie, dat groeit, zoals een kind in de baarmoeder, een kleine vreemdeling die uit kan groeien tot een Mr Hyde, een schaduw van het zelf. Volgens Seeley kan deze manifestatie van de menselijke geest uitgroeien tot iets kwaadaardigs, dat deze paranormale verschijnselen veroorzaakt. Zowel Roderick als Mrs Ayres voldoen aan deze beschrijving, maar ook Caroline, die haar emoties verborgen houdt.

Alhoewel Faraday in eerste instantie dit aannemelijk vindt, verwerpt hij deze theorie toch. Dat heeft niet alleen zijn rationele denkwijze als oorzaak, maar er is nog een andere grotere oorzaak.

Want de band tussen hem en Caroline groeit tot het moment dat hij haar ten huwelijk vraagt. Ook al blijft Caroline afstandelijk naar hem. Wanneer zij later inziet na de dood van Mrs Ayres dat zij zichzelf voor de gek heeft gehouden en vriendschap en vertrouwen aanzag voor liefde, verbreekt zij de verloving. Op dit punt zien we eigenlijk al dat het Faraday zelf is die langzaam in een soort geestelijk verval is geraakt, door zijn eigen illusies. Zijn hang naar het huis, de levensstijl, het aanzien en Caroline als zijn vrouw, is zo sterk dat hij de werkelijkheid voorbij gaat. Zelfs wanneer het tot een ruzie komt en Caroline hem zegt dat alles pas echt begon toen hij in hun leven kwam, dat hij niet kan denken dat zij zijn beloning is omdat hij voor hen heeft gezorgd. Nog steeds is Faraday zich niet bewust van zijn eigen gedrag en motivaties.

Dat wordt het voor de kijker wel als hij tenslotte beseft na een aantal pogingen om haar terug te winnen/dwingen, dat het echt voorbij is. En om alles nog erger te maken, heeft Caroline het huis in de verkoop gezet, en heeft ze met Betty alle spullen verkocht en weggehaald. Ze is van plan om naar Amerika of Canada te gaan. Zij zegt dat er in Engeland geen plaats meer voor haar is en dat ze ergens anders opnieuw wil beginnen en later Roderick zal ophalen. Maar voordat zij deze nieuwe kans krijgt, valt zij van de tweede verdieping haar dood tegemoet op de roze marmeren vloer in de hal. Het enige dat ze vlak voor haar dood uitbracht was: ‘You/Jij’

Wie is deze You/Jij…

De grote vraag is dan ook: wie is deze Jij? Heeft ze zelfmoord gepleegd na een waanidee? Heeft ze echt een geest gezien? Of was het iets anders. De hints liggen in het de titel en het gesprek dat Faraday eerder had met Seely. En in de laatste regels van het boek.

De kleine vreemdeling wordt genoemd door Seeley die het over een kwaadaardige afsplitsing heeft van het zelf, dat zich kan manifesteren. Maar de titel slaat ook op Faraday zelf. Hij was als tienjarige de kleine vreemdeling op het landgoed en in het huis. Die vreemdeling is hij echter altijd gebleven. Ook al kreeg hij een vertrouwensband met de familie die verder ging dat dokter-patiënt, maar hij werd echt een vriend van de familie. Hij hielp hen lichamelijk, geestelijk en werd verliefd op Caroline. Maar zijn grote liefde was het huis zelf, Hundreds, en het idee van het huis, wat het symboliseerde, iets wat hij zelf graag zou hebben. Door de band met de familie kwam hij steeds dichterbij, en door de verloving met Caroline was hij bijna familie. Maar feit was dat hij de vreemdeling bleef, onbekend met het echte leven van de hogere klasse, de druk, het imago hooghouden, het niet jezelf kunnen zijn. Dit alles zag hij niet. Hij bleef altijd de buitenkant zien. Ook al zag hij het huis is zijn deplorabele staat, nog steeds was het Hundreds voor hem. Maar wel was het onbewust voor hem voelbaar, dat anderen hem nog steeds als een buitenstaander zouden zien, hem uit zouden lachen achter zijn rug. Dit uitte zich bij hem in een kleine vreemdeling, een schaduwkant die zich langzaam ontwikkelde.

Dit kreeg zijn climax toen hij in de nacht een gezin moest helpen en in een miserabele staat na het verbreken van de verloving en het besef daarvan hij in de nacht stopte op het landgoed van Hundreds en in zijn auto daar in slaap viel en hij een merkwaardige droom had. Dit betekent hoogstwaarschijnlijk wel dat hij deze Jij was. Misschien niet in fysieke staat, maar zich als een fantoom manifesteerde in het huis en Caroline naar haar dood joeg. Alhoewel dit niet bij name wordt genoemd en wat er met Caroline is gebeurd en of het nu wel of niet spookte in Hundreds in het midden wordt gehouden, niet letterlijk uitgelegd wordt, zijn de laatste zinnen een grote hint.

Want na de dood van Caroline, nu het huis leeg is, maar niet verkocht, heeft Faraday nog altijd de sleutel en gaat af en toe het huis binnen. Het huis dat nu eindelijk ‘aan hem toebehoort’ waar alleen hij komt. Hij zoekt naar een aanwezigheid dat de dood van Caroline kan verklaren, maar nooit ziet hij iets en niets laat zich aan hem zien. Dan beseft hij teleurgesteld dat als hij zich omdraait en kijkt in een gebroken ruit, dat hij niets anders ziet dan zijn eigen spiegelbeeld.

Conclusie

The Little Stranger is een prachtig verteld spookverhaal, dat gaat over het verval van een voorname familie en hun landhuis Hundreds Hall. Met mooie vertellingen en beschrijvingen komt het verhaal, de personages en de wereld waarin het zich afspeelt zowel prachtig, als triest tot leven. Met een hint naar het bovennatuurlijke, met een ambigu einde dat verklaard kan worden door wat er in de loop van het verhaal prijs wordt gegeven van het mysterie en de personages, is dit zowel een period piece als een onderhuids spookverhaal. Het is een slow burn, zonder dat het traag of saai wordt, maar waarin je als lezer heerlijk kunt hangen en je mee kunt laten voeren met het verhaal.

Praktische info

The Little Stranger (2009), 499 bladzijden. Auteur: Sarah Waters. Oorspronkelijke taal: Engels. Nederlandse vertaling: De kleine vreemdeling.