Boek Review: The Sundial (Shirley Jackson, 1958)

book review the sundial shirley jackson

“What is this World?”

Het verhaal van The Sundial is alweer 60 jaar oud en is een typisch Shirley Jackson verhaal. Een verhaal over een familie in afwachting van de boven hun hoofd hangende Apocalyps, verteld op een grimmig komische manier met vileine slimme teksten. Het is geen vrolijk gezellig verhaal om even lekker te lezen, maar moeizaam gaat het verhaal evenmin. Snel wordt je betrokken bij de naargeestigheid in het Halloran House.

Het verhaal

De familie Halloran komt thuis van de begrafenis van de zoon des huizes, Lionel Halloran, die een weduwe Maryjane en dochtertje Fancy achterlaat, die zijn moeder Orianne Halloran ervan beschuldigen hem van de trap te hebben geduwd. Het huis is een enorm huis met twee vleugels en drie verdiepingen, een enorme tuin met labyrint, vijver en nog meer grond. Het huis is ommuurd en er is een grote hoofdpoort. In het huis wonen nu nog de ziekelijke Mr Halloran, Miss Ogilvie een soort gouvernante en Essex ingehuurd bibliothecaris en Aunt Fanny, de zus van Mr Halloran.

Het is Aunt Fanny die op een dag samen met Fancy door de tuin wandelt en de geheime tuin en verdwaalt. Ze raakt wanhopig, maar dan ziet ze het huis en de Sundial op het gazon. De Sundial die haar vader speciaal heeft laten maken. En ze wordt geroepen. Het is de verschijning van haar overleden vader en hij vertelt haar dat de wereld ten einde gaat komen binnenkort en vanuit de hemel, de aarde en de zee dreigt gevaar. Maar wie in het huis blijft, zal gespaard blijven.

Aunt Fanny geeft gehoor aan die oproep en vertelt deze openbaring aan de overige leden in het huis. Niet iedereen is eerst bereid om haar te geloven, maar wanneer Mrs Halloran nu de vrouw des huizes, besluit haar te geloven, wordt dat geloof rotsvast. Zij nodigt haar oude vriendin uit Mrs Willow en zij komt met haar twee dochters Julia en Arabella.

Aunt Fanny gaat het dorp in om inkopen te doen voor naderende Apocalyps en neemt ook uit het dorp een man mee die ze de Captain noemen. Ook arriveert er een nichtje, Gloria en met behulp van Mrs Willow en een spiegel wordt zij benoemd tot medium en ziet de toekomst in de spiegel waardoor ze met zekerheid kunnen zeggen wanneer de dag des onheils plaats zal vinden. Er worden meer nodige maatregelen getroffen om te overleven na de Apocalyps, maar niet iedereen gelooft dat. Julia heeft haar twijfels en probeert tevergeefs te vluchten. Op de dag voor de Apocalyps besluit Mrs Halloran een afscheidsfeest voor de dorpelingen te organiseren en dan is het afwachten.

Wat is deze wereld?

Het verhaal lijkt vrij bijbels met de verschijning van de vader van Aunt Fanny naast de Sundial als een soort brandende braambos en het huis als een soort ark van Noach. Er kunnen meerdere vergelijkingen worden getroffen, niet zozeer met de bijbel, als wel van de interpretatie ervan of door het om te zetten in een religie. Een vraag die telkens wordt herhaald is dan ook: wat is waar? Wat is echt? Op de Sundial staat zelfs de tekst: Wat is deze wereld? Dat kan rechtstreeks vertaald worden naar religie. Wat is waar? Is een voorspelling van iemand echt, in hoeverre moet daar geloof aan worden gehecht en hoe ver gaan mensen daarin?

De jongeren zijn terughoudend of willen zich zelfs verzetten tegen een wereld zonder andere mensen er in, en zonder de huidige geneugten. De ouderen daarentegen zijn moe van de huidige wereld en hebben genoeg (ellende)  gezien. Maar in hoeverre verschilt de ene wereld met de andere als de persoon dezelfde persoon blijft. Wanneer ben je ongelukkiger of gelukkiger? Wat de wereld is, is dat wat je ervan wilt maken, of dat wat je er in ziet. Dat is persoons- cultuur- leeftijd- etc afhankelijk. Hiermee is de aanschouwing van de wereld een egoïstisch of zelfs narcistisch beeld gezien van het standpunt van het individu.

De manier waarop de personages omgaan met die wetenschap van het einde van de wereld, laat hun narcistische houding zien. De vraag waarom juist zij uitverkoren zijn om over te blijven, wordt door geen van hen gesteld. Alhoewel er door sommigen verdrietig wordt gereageerd op het gemis van de dorpelingen, is het algehele vooruitziende gemis toch erg egoïstisch.

Religie

Dat de groep in het huis kort tegenover een andere groep komt te staan die gelooft dat ze op die dag worden opgehaald door buitenaardse wezens, is een metafoor voor de vraag wie het juiste geloof of religie heeft. Iedereen beweert de uitverkoren groep te zijn met het ware geloof. Wederom een zeer narcistisch beeld dat we van alle personages krijgen. Door die nare persoonlijkheden van vrijwel alle personages, en de verwijzingen naar de echte wereld, geeft dit verhaal geen positieve kijk op de mensheid weer.

Macht

Tevens kan het geloof (in Aunt Fanny) gezien worden als een metafoor voor macht. Want de bereidheid om zomaar iets te geloven komt niet zomaar. Het wordt gemanipuleerd door het scheppen van angst, het zaaien van wantrouwen, het controleren van de acties en bewegingen van anderen en het creëren van onzekerheid (wat als het wel waar is). Door die machtshouding van Mrs Halloran die Aunt Fanny als een middel gebruikt hiervoor stelt zij haar superioriteit veilig, zowel in het huis als ten opzichte van de dorpelingen.

Vileine humor en absurdisme

Toch is dit geen naar boek of zwaarmoedig boek om te lezen. De manier van vertellen, indirect afgewisseld met directe vertelling, geven het verhaal de nodige afwisseling

Ook is er veel humor en ironie te vinden in dit boek. Want alhoewel de personages nare mensen zijn, maken zij wel vileine komische opmerkingen naar elkaar. Hun conversaties zijn dan ook vaker monologen, waarbij men het niet interesseert of er iemand luistert of niet.

De grote manipulators, Mrs Halloran op een directe manier en indirect Aunt Fanny, manipuleren en controleren de inwoners van het huis, zoals Fancy met haar poppen in het poppenhuis speelt.

Het lezen vergt wel een actieve benadering. Er kan veel opgemaakt worden tussen de regels door en een echte klassieke voorstelronde van de personages is er niet. Dat moet opgemaakt worden uit de tekst zelf. Wel krijgen we een grote rondleiding door het huis zelf. En door middel van het huis, worden andere personages ook weer voorgesteld. Dit maakt het lezen des te interessanter.

Shirley Jackson is een meester in het komisch neerzetten van de personages en hun acties. Tijdens het lezen deed het me denken aan een toneelstuk en boek van Ionesco The Rhino, een absurdistisch verhaal. Ook dit verhaal kan als absurdistisch worden beschouwd. Dat absurdistische houdt tevens in dat niet alles verklaarbar is, wordt uitgelegd of uitgediept. Wel iets om rekening mee te houden tijdens het lezen.

Stijl

Wat erg leuk is, wanneer je meerdere boeken van een bepaalde schrijver hebt gelezen, is dat je steeds meer dingen gaat herkennen. Zo maakt Shirley Jackson vaak gebruik van bepaalde stijlvormen, zoals de indirecte vorm, het gebruik van herhaling van wat mensen zeggen en het uitvergroten van specifieke kenmerken van personages.

Ook sommige stijlelementen komen vaak terug. Zoals een landhuis en een dorp. Klassenverschillen. Een meisje dat haar gezin vermoord (geen spoiler). Aparte types, die tegen gestoord aanzitten. Het behouden van iets in de tijd, in een tijdloze bubbel. En het spookelement in een huis. Alsook de ruzie over het ware toebehoren van het huis.

Toch weet Shirley Jackson al die elementen in een nieuw verhaal te verwerken waarbij wel gelijk een vertrouwd gevoel wordt opgeroepen. Wie de verhalen van haar leest, zal herkenning vinden. Maar het voornaamste is dat je in het verhaal wordt gezogen. Alhoewel het niet leest als een pageturner, raak je al snel gebiologeerd door niet alleen de mysterieuze gebeurtenissen, maar ook door de vreemde personages. Dat is een bijzonder goede combinatie wat niet iedereen voor elkaar krijgt. Shirley Jackson echter wel.

Conclusie

The Sundial schetst net als vele andere boeken van Shirley Jackson geen rooskleurig mensbeeld. Dit doet zij door gebruik te maken van menselijke thema’s, waarin vaak het slechtste in de mens naar boven komt, maar door vileine humor te gebruiken, komisch absurde situaties te schetsen en absurdistische personages te laten verzanden in hun eigen waanzin, zorgen ervoor dat het een vermakelijk verhaal is geworden. Dat er tussen de regels door het onderliggende aspect van de mensheid, thema’s en personages opgemaakt kunnen worden, maakt dat het geen moralistisch verhaal wordt, maar een komisch cynische blik op het bestaan.

Praktische info

The Sundial (1958), 222 bladzijden. Auteur: Shirley Jackson. Oorspronkelijke taal: Engels. Nederlandse vertaling: Niet beschikbaar