Boek Review: The Elementals (Michael McDowell, 1981)

book review the elementals michael mcdowell

“‘If anything happens,’ Odessa said in a low voice, ‘eat my eyes…'”

De meeste ghost stories vinden plaats op een onherbergzame plek, waar het koud en donker is. Dit verhaal van Michael McDowell, speelt zich echter af in de zomer, in de hitte in de zuidelijke staten van Amerika. McDowell laat met dit boek zien dat een ghost story dat zich afspeelt in de hitte en in het volle licht net zo ijzingwekkend kan zijn als op de geijkte plaatsen. McDowell heeft niet alleen een unheimische sfeer gecreëerd en een echt spookhuis, maar laat ze tot leven komen en zijn het volwaardige personages geworden van het verhaal. Samen met de interessante en bijzondere personages is dit een intelligent eng verhaal geworden.

Het verhaal

Het verhaal begint wanneer Marian Savage wordt begraven. Haar zoon Dauphin met zijn vrouw Leigh zijn aanwezig evenals haar dochter, een non, Sister Mary-Scot. De moeder van Leigh en beste vriendin van Marian, Big Barbara McCray en haar zoon Luker met zijn dertienjarige dochter India zijn ook aanwezig. Ook Odessa de zwarte hulp van de familie Savage is verder als enige andere gast aanwezig.

India ontdekt dat het een zeer vreemde begrafenis wordt met vreemde gebruiken. Zij woont samen met haar vader in New York en is nooit eerder in Mobile geweest en ontmoet haar familie voor het eerst. Als ze na de begrafenis besluiten om met z’n allen naar Beldame te gaan, een plaatsje aan de kust in de duinen, om bij te komen van de nare gebeurtenissen, ontdekt India niet alleen meer van de achtergrond van de families McCray en Savage, maar ook een spookachtig huis dat vele geheimen herbergt.

Het plaatsje Beldame bestaat namelijk uit drie huizen. Eén huis behoort toe aan de Savages, het tweede huis is van de McCray’s, maar het derde huis is van niemand. En al gauw ontdekt India waarom. Het halve huis is bedolven onder een duin, onder wit zand. Het is onbewoonbaar, maar niet helemaal verlaten. Want als India foto’s van dichtbij wil maken en op de duinpan klimt om op de eerste verdieping binnen te kijken, lijkt het net alsof ze iets of iemand ziet. Het idee dat het veertien jaar oude dochtertje van Odessa zo’n vijftien jaar geleden daar is verdronken en de oudere broer van Dauphin, Darnley ooit ging varen met zijn zeilbootje en nooit meer is terug gekomen, doet India vermoeden dat hun spoken daar rondwaren. Maar Odessa spreekt haar tegen. In het huis bevinden zich gevaarlijkere dingen dan spoken en geesten. Iets waar India zelf achter zal komen.

Personages die tot leven komen

Alhoewel het verhaal niet direct vanuit het perspectief van India is geschreven, worden de meeste passages vanuit haar beschreven en is zij het eigenlijke hoofdpersonage. Dat heeft een duidelijke reden aangezien alle andere betrokken opgegroeid zijn in Beldame. Hun ervaringen met het huis, hebben al plaatsgevonden in het verleden en het is nu aan India om de geheimen van het huis te ontdekken.

Dat wil niet zeggen dat zij het enige personage is dat aandacht krijgt. Want het verhaal legt veel nadruk op de personages. Zij worden in typische zinnen, gedrag en spraak tot leven gebracht, inclusief het Southern accent. Dit doet vaak denken aan personages uit de boeken van Shirley Jackson. Het zijn aparte eigenzinnige personages, die hun eigen plek opeisen in het verhaal. Hun onderlinge relaties worden soms pijnlijk duidelijk op een tragikomische manier. Hun gedrag kan niet bestempeld worden als surrealistisch, maar die sfeer komt wel in de buurt. Er zijn drie personages die er uit springen. Big Barbara, India en Odessa. Alle drie zijn het complexe karakters die met de meeste aandacht zijn neergezet. Terwij Leigh er nauwelijks toe doet, Dauphin inspringt wanneer nodig en Luker degene is waar India het meest contact mee heeft, spelen Big Barbara, India en Odessa ieder belangrijke rollen in het verhaal.

India, Big Barbara en Odessa

Zo is Big Barbara niet alleen een karakter dat veel aandacht opeist in het boek maar ook bij de familie en is zij de reden waarom de familie zo lang in Beldame wil blijven, namelijk om haar te laten afkicken van de alcohol.

India zelf is verreweg het interessantste karakter, nieuwsgierig, intelligent, dapper en wijs voor haar leeftijd is zij degene die het verhaal trekt. Haar initiatieven brengen niet alleen het zand van de duin in beweging waardoor het zand nog dieper het derde huis instroomt, maar is een dynamische kracht in de families. Interessant opgemerkt wordt dat zij iemand is die strijd nodig heeft en dat in eerste instantie zoekt bij Odessa. Maar wanneer zij haar grootvader, Lawton, de man van Big Barbara leert kennen, richt ze haar vijandigheid op hem. Niet in het minst omdat hij zijn huis in Beldame wil verkopen aan een oliemaatschappij om veel geld te verdienen en Dauphin ook daartoe wil overhalen. Maar niemand kan zich een leven voorstellen zonder Beldame. De lome plek, ver van de buitenwereld, waar niets hoeft en de dagen slijten als het ruizen van het zand, is hun eigen paradijs. Iets dat India verbaast aangezien stiekem iedereen bang is voor dat derde huis, of beter gezegd wat zich daar in bevindt. Nu haar vijandigheid is verplaatst, is er ruimte om vriendschap te sluiten met Odessa, het moment waarop zij erachter komt dat Odessa degene is die haar meer kan vertellen over het huis en de Elementals.

De functionaliteit en sfeer van de personages zijn erg mooi met elkaar verweven en voelt organisch aan, zonder afbreuk te doen aan hun eigen identiteit.

Sfeer, tempo, schrijfstijl

Het verhaal is al net zo apart als zijn personages. De opzet begint verwachtingsvol. Het oppert iets vreemds in de historie van de familie Savage. Iets geheims, iets vreselijks. Die suggestie is echter alleen in het begin van het boek. Wanneer ze eenmaal naar Beldame zijn vertrokken, begint het verhaal pas echt. Niet alleen de sfeer van het verhaal en het tempo verandert, al veranderen de personages helemaal niet, maar verdwijnen alle heimelijke suggesties en focust het verhaal zich niet alleen op Beldame en het derde huis, maar lezen we het verhaal voornamelijk vanuit de belevenissen van India. Het is opmerkelijk dat er nooit meer gerefereerd wordt aan die eerdere suggesties. Het is net alsof net als de personages en de lezers ook de schrijver volledig in de ban geraakt van het derde huis. Het geheimzinnige opzetje van de familie Savage en de vreemde tekening die India maakt, is niet meer dan een sfeerzetter, zonder verder doel of richting dat uiteindelijk verbonden zal worden met het eigenlijke spookverhaal.

De vormgeving van het derde huis is zeer beeldend, de verschijningen ijzingwekkend en het idee en de suggestie van oud kwaad dat zich daar ophoudt erg eng en prachtig verwoord. Alhoewel de schrijfstijl niet poëtisch is, is de sfeer dat wel. De verzengende hitte, het witte zand, de indringende duinen, voelen realistisch aan en het tempo van schrijven past zich prachtig aan die hitte aan. De loomheid is voelbaar en zelf heb je het gevoel het witte zand van je voetzolen af te willen kloppen.  De sfeer, samen met de personages nemen je mee naar Beldame, waar je afgesloten bent van de rest van de wereld.

Pure beleving

De nadruk van het verhaal ligt op deze sfeer en de personages. We komen wel iets te weten over de achtergrond van de personages en wat het te maken heeft met het huis. Maar wat er precies aan de hand is in Beldame en waarom blijft onduidelijk. Het is een ghost story zonder doel, zonder held, zonder echte strijd. Het is daardoor wel zeer realistisch en gaat over wat de personages en vooral India meemaken en hoe zij dat ervaren.

Het einde kan daarom misschien onbevredigend lijken, omdat we vaak gewend zijn om verhalen te lezen waarin het kwaad wordt verslagen, geesten worden verjaagd of zielen tot rust komen. Maar in dit verhaal gaat het om het meebeleven en kan je als lezer hangen in het verhaal zoals de personages loom hangen in hun hangmat. Het verhaal speelt in op het gevoel, de beschrijvingen zijn daarom op prachtig, vaak om hun eenvoud. En de personages voelen al gelijk als familie. McDowell weet precies hoe hij niet alleen de personages maar ook de omgeving, het huis, de natuur en de elementen tot leven moet brengen. Waarbij je soms echte enge scènes tegenkomt. Het is een prachtig geschreven verhaal dat je vanaf het begin je aandacht weet te wekken, maar je pas echt vastgrijpt wanneer ze aankomen in Beldame.

Conclusie

The Elementals is een prachtig spookverhaal dat zich richt op de sfeer en de interactie met de personages. Alles komt zeer goed tot leven, zowel de personages als de omgeving en het derde huis. De spookachtige beschrijvingen van het huis, als de omgeving en de hitte worden zeer goed beschreven en is daardoor erg voelbaar. Het een verhaal dat inspeelt op gevoel en beleving. Zonder duidelijk doel of een plot waar naar toe wordt gewerkt is een schets van de interactie tussen de personages onderling en tussen de personages en het derde huis en de elementals die zich daar in bevinden. Het is eerder een literair stukje werk dat de personages en motieven aanstipt in een boeiende omgeving met enge passages, dan een simpel spookverhaal. Het is een verhaal dat aan je blijft kleven en waarin je als lezer in gaat hangen, terwijl je je een voelt met de families. Het is een verhaal dat zich moeilijk laat omschrijven, maar gelezen moet worden.

Praktische info

The Elementals (1981), 218 bladzijden. Auteur: Michael McDowell. Oorspronkelijke taal: Engels. Nederlandse vertaling: niet beschikbaar.