Boek Review: Experimental Film (Gemma Files, 2016)

review book experimental film gemma files

“What’s inside the frame versus what’s outside; what’s  actually shown versus what’s only told.”

“Because stories lie hidden inside other stories, and we know always more about any given thing than we think we do, even if the only thing we think we know is nothing.”

Experimental Film is een bijzonder boek van Gemma Files, waarbij het concept van films, perceptie, en maatschappelijke acceptatie gecombineerd worden in een bovennatuurlijk, weird fiction verhaal, waarbij folklore een grote rol speelt. In de hoofdrol is Lois Cairns, die een oude film op het spoor komt, gemaakt door misschien wel de eerste (Canadese) vrouwelijke filmmaker, Iris Whitcomb, zo rond 1925. Haar leven vertoont griezelig veel gelijkenis met dat van Iris, maar enger wordt het wanneer realiteit en film en folklore zich met elkaar beginnen te vermengen en Lois steeds meer grip op de werkelijkheid als op zichzelf verliest.

Het verhaal is geschreven door Gemma Files, die net zoals hoofdpersoon Lois, een voormalig recensent van films was, journalistiek studeerde, maar in tegenstelling tot Lois, dus zelf wel eigen verhalen creëerde. Hiermee overlapt de schrijver met het hoofdpersonage Lois, terwijl Lois op haar beurt weer veel overeenkomsten heeft met Iris. Het is ook nu weer dat werkelijkheid met fictie in fictie wordt gecombineerd, wat een erg subtiel, maar achteraf gezien een leuk detail is.

Het boek gaat over films, over verhalen vertellen, over folklore, over perceptie. Dat doet denken aan het boek House of Leaves van Mark Z. Danielewski, dat ook over films maken gaat, eigenlijk ook een experimentele film bespreekt en handelt over het buigen van werkelijkheid. Ook dit boek is op een onconventionele manier geschreven, wat enige gewenning vergt, zeker in het begin, maar daar later meer over. Nu eerst in het kort het verhaal.

Het verhaal

Het verhaal begint wanneer Lois Cairns, voormalig recensent van films bij een tijdschrift en voormalig lerares van een filmstudie zich in een neerwaartse depressieve spiraal bevindt. Haar zoontje Clark is gediagnosticeerd met autisme en zelf heeft ze ook psychische problemen die waarschijnlijk binnen dit spectrum zullen vallen. Haar vader woont in Australië en met haar moeder Lee heeft zij een niet erg goede band. Alhoewel Lee het beste met haar voor heeft, is zij erg bemoederend, bevooroordeeld en kortzichtig. Simon, de echtgenoot van Lois, doet alles wat hij kan om haar te helpen en neemt de grootste zorg van Clark op zich, niet in het minst omdat Lois ook lijdt aan migraines en een chronische pijn aan haar schouder heeft.

Maar wanneer Lois uitgenodigd wordt bij een filmvertoning van rivaal Wrob Barney, komt zij iets bijzonders op het spoor. Iets dat verder gaat dan enkel over films schrijven op haar blog, maar iets dat onderzoek en aandacht verdient. Op de filmvertoning van de arrogante en uiterst rijke Wrob, ziet ze een verschijning, een vrouwenfiguur dat haar ergens aan doet denken. Het is een oud verhaal over Lady Midday, een folklore van een godin van de middag dat aanbidding vraagt aan de landbewerkers die in de volle zon het land moeten bewerken, hun werk en hun plicht moeten doen. Het is een oud volksverhaal dat ze ooit las in een boek, opgetekend door Iris Whitcomb.

Ze denkt dat Wrob een oude film geschoten op zilver nitraat heeft gestolen, toen hij de oude zilver nitraat films moest digitaliseren en betrapt werd op het maken van kopieën en ontslagen werd. Een film oorspronkelijk gemaakt door Iris, wat haar de eerste vrouwelijke filmmaker zou maken.

Aan Jan Mattheuis van de NFA vraagt zij een beurs aan om dit project op te zetten. Aangezien Jan zowel de ex is van Wrob, Wrob de films van Jan had gestolen en zelfs oude films heeft vernietigd (alhoewel onbewezen) en het inderdaad een interessant project kan zijn, stemt hij toe. Lois vraagt Safie een oud studente van haar en filmmaker om haar te helpen om het project te filmen.

Terwijl Lois steeds meer te weten komt over Lady Midday en over Iris Whitcomb, beseft ze dat haar leven en dat van Iris erg overeenkomen en dat de mysterieuze verdwijning van Iris, wel eens zou kunnen betekenen dat fictie en werkelijkheid ook meer met elkaar gemeen hebben dan ze denkt. Terwijl haar onderzoek steeds meer een obsessie wordt en het haar leven begint over te nemen en zij haar gezondheid op het spel zet, speelt Wrob ook een gemeen en gevaarlijk spelletje. Als tenslotte ook Clark wordt beïnvloed door het verhaal van Lady Midday en hij gevaar loopt, moet Lois tot het uiterste gaan om hem te redden.

Lady Midday

Het verhaal begint met heel veel informatie over films Act One “History”, over Lois en het kan overweldigend zijn dat er zoveel termen en namen en titels op je af komen, zodat het verhaal zelf wat achterblijft. Deze stortvloed aan informatie, dunt echter langzaam uit wanneer het verhaal echt begint als Lois het verhaal van Lady Midday op het spoor komt en daadwerkelijk onderzoek gaat doen samen met Safie.

Dit is het tweede deel van het boek Act Two “Film” waarin het echte verhaal zich afspeelt, oftewel de belevenissen van Lois. Alles beschreven vanuit haar perspectief nemen wij als lezer dit subjectief waar. Dat betekent dat het soms wat warrig is geschreven, niet geheel chronologisch en met verschillende technieken van een letterlijk uitgeschreven conversatie tot speculaties, van beelden, van horen zeggen, waardoor het heel speels wordt, maar je wel je aandacht nodig hebt. Het verbeeldt duidelijk het karakter van Lois en doet ook hierdoor vrij filmisch aan.

Het verhaal over Lady Midday is erg interessant en er wordt zowel van de kant van Lois als van Gemma Files veel aandacht aan besteed en veel research. Dat maakt het des te realistischer en ook enger. Want laten we niet vergeten dat het zowel weird fiction, bovennatuurlijk als een horror is. Dat laatste komt vooral doordat de fictie doorsijpelt in de realiteit en dat zowel fysiek als geestelijk steeds meer bezit neemt van Lois en steeds dichterbij komt. Dit is erg goed en creepy beschreven. De personages spelen allen hun eigen rol, waardoor het uiteindelijk eindigt in een heftige climax en confrontatie met Lady Midday zelf.

Lois Cairns

De hoofdpersoon in het boek is Lois Cairns, een op zijn zachts gezegd vrij emotioneel instabiel personage. Verteld in de eerste persoonsvorm enkelvoud en dus geheel vanuit haar perspectief, wordt haar karakter niet alleen heel snel duidelijk, maar voelt in het begin van het boek erg opdringerig en dominant aan.

Lois is getrouwd met Simon en samen hebben ze een zoontje Clark dat autistisch is en enkel praat met Disney taal, echolalia, het precies nadoen van de karakters en met hun letterlijke zinnen communiceren. Zelf beschrijft zij zich ook ergens op het autisme spectrum. Haar karakter is hiermee vrij complex, en vooral in het begin levert dit wat problemen op voor de lezer die haar erg opgedrongen in beeld krijgt. Het verhaal begint dan ook redelijk chaotisch, niet chronologisch verteld, rommelig, veel uiting gevend aan een persoonlijke frustratie, maar ook aan arrogantie en betweterigheid.

Als lezer krijg je niet alleen veel informatie over haar in de eerste veertig bladzijden, maar ook over films, experimentele films, autisme, en Canadese films in het bijzonder. Als vroegere recensent van films en lerares filmstudies, is Lois niet alleen gefrustreerd dat ze zelf nooit iets heeft gecreëerd en enkel de creaties van anderen beoordeelt en over kan vertellen, maar ook schijnt de frustratie door van de ondergeschiktheid van Canadese film ten opzichte van de Hollywood films, het gebrek aan budget, erkenning en roem. Dat wordt vrij expliciet doorgeduwd in de tekst, net als haar eigen dominante persoonlijkheid, waarbij het soms overkomt alsof ze de lezer wel eventjes zal vertellen hoe het zit, of hoe onbegrepen zij wel niet was.

Gemma Files zelf, als vroegere recensent van films, met een graad in journalistiek, en als Canadese, kan je er als lezer niets aan doen, dat het net lijkt alsof de schrijfster haar eigen frustraties even te goed wil uiten in het begin van het boek. Dat het voelt alsof de schrijfster zelf doorschemert in het personage van Lois is dan ook niet vreemd, maar misschien wel onterecht.

Chaotisch begin

Wat in ieder geval wel onterecht zou zijn, is om dit boek te beoordelen op slechts het zeer in your face begin. Want dit vreemde en onconventionele begin, laat wel gelijk zien dat het personage Lois op instorten staat, zowel op privé als op professioneel gebied en dat maakt de volgende gebeurtenissen wel een stuk begrijpelijker. Don’t judge a book by its cover, maar ook niet op de eerste vijftig bladzijden. Want wie dit stuk eenmaal voorbij is, wacht een erg spannend weird fiction verhaal, dat uiterst kunstig in elkaar is gezet. Geheel subjectief, zo goed mogelijk objectief proberend te blijven, doet Lois verslag van de belevenissen, zoals een recensent een film zou willen doorgronden.

Weird fiction, bijzondere personages, subjectieve perceptie

Op de achtergrond speelt haar autistische zoon Clark, waar een zo realistisch mogelijk beeld van wordt gegeven. Niet alleen zijn gedrag, maar vooral de kijk hierop en met name haar kijk op hem. Hoe veel ze ook van hem houdt en alles voor hem zou doen, terwijl je nooit die echte bevestiging terug zal krijgen, valt haar soms zwaar. Maar in tegenstelling tot haar moeder Lee, kan zij dit accepteren, zij kan Clark accepteren zoals hij is, pusht hem niet om ‘normaal’ te zijn, om enkel uit egoïstische beweegredenen van hem te horen dat hij van haar houdt.

En ook hier, net zoals bij films, gaat het in het echte leven over perceptie, van wat normaal gedrag is, of geaccepteerd, puur subjectief en afgesproken door de subjectiviteit van mensen die bepalen wat de norm is. En wat buiten de norm valt, moet genormaliseerd worden of veranderd en is onacceptabel. Gemma Files laat dat erg mooi tussen de regels doorschemeren en heeft door middel van Lois en Clark (ha, ik zie het nu pas!) een beeld geschetst van mensen die niet binnen een normaal spectrum binnen de maatschappij vallen en hen de hoofdrol gegeven, terwijl man Simon de rol van de loyale goede en zeer normale echtgenoot krijgt toebedeeld en die eens niet de hoofdrol heeft. Dat werkt zeer verfrissend.

Alhoewel ik eerlijk moet bekennen dat het wel wennen was. Niet in het minst omdat Lois als personage in het begin erg aan de lezer wordt opgedrongen, waarbij ze allesbehalve aimabel overkomt. En dat is misschien wel een ander groot probleem. Niet alleen is het moeilijk om van rare onaardige en uitzonderlijke personages te houden of je in te leven, maar wordt het nog moeilijker omdat het een vrouw is en zij nu geen standaard vrouwelijk eigenschappen heeft gekregen. Een onaardige man is eerder interessant, terwijl een onaardige vrouw sneller als een arrogante bitch bestempeld wordt. Hiermee kaart Gemma Files tegelijkertijd een aantal onbewust niet geaccepteerde beelden aan in een verhaal, zowel in boeken als in films.

Net zoals de experimentele film die Lois vindt, is dit ook wat bovenstaande betreft een experimenteel boek geworden, niet in het minste door de prachtige weird fiction, maar ook door de onconventionele antiheldin. Een grumpy, arrogante betweterige vrouw, die ook nog eens psychische problemen heeft en er eerlijk voor uitkomt dat het niet altijd makkelijk is om een zoon met autisme te hebben en zelf worstelt met haar naar eigen zeggen mislukte carrière, is eigenlijk not done. Zo’n vrouw is irritant, ondankbaar etc, maar o zo heerlijk verfrissend. En op zo’n manier het personage te introduceren, geeft het haar wel de kans om zich te revancheren, om te groeien en zich te ontwikkelen, wat ook zeer zeker gebeurt. De obsessie die zij heeft met Iris Whitcomb is dan ook haar redding en ondergang ineen.

Conclusie

Experimental Film is geen makkelijk boek met een niet makkelijk hoofdpersonage. Het eerste deel kan qua informatie en toon wat overweldigend zijn en misschien zelfs wat afstotend werken, maar lees alsjeblieft verder, want niet alleen de toon verandert, maar ook het hoofdpersonage en wordt het boek langzaam getransformeerd in een waar creepy weird fiction verhaal, waarbij horror goed aanwezig is. Daarbij speelt de symboliek van perceptie van film, fictie en werkelijkheid en op de maatschappij een grote rol tussen de regels door. Met uitzonderlijke personages die met al hun gebreken serieus worden genomen in plaats van gebruikt/misbruikt door hun psychische stoornis wat vaker gebeurt in een horror, en echt de ruimte krijgen als volwaardige personen, is dit een uitzonderlijk boek. En dan heb ik het nog niet eens over het erg goed en kunstig in elkaar gezette verhaal met een bijzondere achtergrond, dat uiteindelijk ook een volwaardig idee en plot wordt. Experimental Film is een boek dat je als horror of weird fiction liefhebber gelezen moet hebben en dat nog lang in je achterhoofd zal blijven rondhangen.

Praktische info

Experimental Film (2015,2016) 305 bladzijden. Auteur: Gemma Files. Oorspronkelijke taal: Engels. Nederlands vertaling: niet beschikbaar