Boek Review: House of Leaves/ Het Kaartenhuis (Mark Z. Danielewski, 2000)

book review house of leaves mar z danielewski

“Is it possible to think of that place as “unshaped” by human perceptions?”

House of Leaves is een ware tour de force van Mark Z. Danielewski. Het is een uniek en uitzonderlijk verhaal dat waarschijnlijk niet alleen ware krachtsinspanningen heeft gekost om het te schrijven, maar ook om te lezen. Dit is geen ‘normaal’ boek. Dit is geen roman met een begin en een middenstuk en een einde. House of Leaves is eerder een belevenis, die focus, aandacht en geduld eist. Geen boek om er zomaar eventjes bij te pakken, maar wanneer je het eenmaal begint te lezen, zal je merken dat het toch moeilijk weg te leggen is. Intrigerend is wel de beste term om dit boek mee te beschrijven.

Het verhaal

Het begint allemaal met Johnny Truant, een man van in de twintig die een leven vol drugs, seks en alcohol leidt en in een kleine studio woont dat hij betaalt met een baantje als naaldenmaker bij een tattooshop. Zijn vrije dagen is hij op pad met Lude zijn beste vriend met wie hij drinkt, drugs gebruikt, sterke verhalen vertelt en vrouwen oppikt, maar eigenlijk is hij wanhopig op zoek is naar de liefde. Hier komt allemaal verandering in, wanneer er een oude man overlijdt in het gebouw van Lude. Lude zegt tegen Johnny dat het appartement wel iets voor hem kan zijn. Ze gaan een kijkje nemen in het appartement van de oude man, genaamd Zampano. Daar ontdekt Johnny iets dat zijn leven voorgoed zal veranderen.

Ze vinden allemaal papieren, brieven, getypte teksten, waar het hele appartement mee bezaaid is. In een opwelling (of is het iets anders?), neemt Johnny alle papieren mee in een houten kist en begint ze thuis te lezen. Hij ontdekt dat het gaat over een film, genaamd de Navidson Record. De film gaat over de bevindingen van de familie Navidson, Will, Karen, dochtertje Daisy en zoontje Chad, die verhuizen naar Virginia en daar vreemde ontdekkingen doen over hun nieuwe huis. Eerst ontstaat er zomaar uit het niets een gang tussen de ouderslaapkamer en die van de kinderen, waar eerst een muur zat. Er zijn zomaar enkele meters aan het huis van binnen toegevoegd, terwijl dat niet het geval is aan de buitenkant. Will onderzoekt het vreemde voorval en vraagt hulp aan zijn vriend Billy Reston en ook zijn van hem vervreemde broer Tom komt helpen. Maar die kleine gang verandert langzaam in iets groters en die gang is niet de enige gang in het huis die zomaar is verschenen. In de woonkamer is er plots ook een zwart gat verschenen, een donkere duistere gang die leidt tot nog meer gangen.

Will is een fotojournalist en na jaren van huis te zijn geweest om de meest vreselijke dingen vast te leggen, heeft Karen hem overtuigd om thuis te blijven voor zijn gezin. Echter de nieuwe gang biedt hem uitkomst en hij gaat op onderzoek uit, alleen maar om erachter te komen dat de gang leidt tot nog meer gangen en hallen en uiteindelijk een enorme spiraalvormige trap die oneindig naar beneden lijkt te gaan. Hierop worden ervaren avonturiers, bergbeklimmers, uitgenodigd om het huis van binnen te onderzoeken. Een team van drie man Holloway, Wax en Jed gaan op expeditie, maar dat loopt heel anders dan ze hadden verwacht. Het huis verandert van binnen, gangen worden langer en korter, gangen verdwijnen, hallen ontstaan en verdwijnen en de spiraalvormige trap kan soms een uur duren om op af te dalen of dagen. Het huis leeft en heeft de bewoners in zijn greep en zal hen niet zo snel meer loslaten.

book review house of leaves mark z danielewski

Uniek

Eén ding is zeker, een boek als dit heb je nog nooit gelezen en zal je waarschijnlijk ook nooit meer lezen. Het beste om dit boek te beschrijven is een found footage film, de Navidson Record, over de vreemde gebeurtenissen in het huis, die beschreven wordt per scène en gebeurtenis en die vervolgens door zowel Zampano als andere bronnen worden geïnterpreteerd en geanalyseerd. Zowel Navidson als het Holloway team filmen hun tocht door het huis. Hun beelden worden door de goede beschrijvingen ook voor het geestesoog van de lezer zichtbaar. Het is een boek over een film, en bijna een film zelf.

Het vreemde echter is wel dat Zampano blind was en onmogelijk zelf de film heeft kunnen zien. Wel heeft hij hulp gehad van verschillende vrouwen die de teksten over de film opschreven die hij aan hen dicteerde. Nog vreemder is dat hij gebruik maakt van heel veel verschillende bronnen die ieder iets te zeggen hebben over de Navidson Record of over Will of Karen of Tom of een ander persoon, maar dat niet iedere bron echt bestaat. Sommige boeken of zelfs personen waar Zampano naar verwijst bestaan gewoonweg niet en ook is het dubieus hoe hij met zijn blindheid dit allemaal heeft kunnen onderzoeken. De scènes worden namelijk ook in detail beschreven van interpretaties van gezichtsuitdrukkingen of lichaamstaal tot de hoek van de camera of de handelingen op beeld. De vraag is hoe Zampano dit heeft kunnen beschrijven aangezien hij het nooit heeft gezien.

Maar het allervreemdste is nog wel de vraag of de Navidson Record wel echt bestaat. Alhoewel Johnny Truant erg zijn best heeft gedaan om de film te kunnen vinden, is hem dat nooit gelukt. Dit alles staat beschreven in de introductie geschreven door Johnny Truant zelf. Is de Navidson Record werkelijk iets heel vreemds en bijzonders of heeft de oude Zampano dit allemaal verzonnen als een soort claim op het recht/nut van het leven, iets dat hem bijzonder maakte en waardoor het hem aan aandacht van vrouwen niet ontbrak? Maar als het allemaal niet echt is, waarom heeft Johnny, naarmate hij zich in de teksten bijt, steeds minder vat op de werkelijkheid, en wordt hij als het ware helemaal bezeten door de Navidson Record, oftewel House of Leaves, het boek dat Zampano er over aan het schrijven was?

book review house of leaves mar z danielewski

Bijzondere opmaak

Maar niet alleen dit verhaal en idee is heel bijzonder, de opmaak van het boek overtreft dat nog eens. We lezen niet alleen de teksten van Zampano met al zijn voetnoten, maar Johnny heeft zijn eigen voetnoten aangebracht, tussen de teksten door waarin hij zijn eigen verhaal en ideeën vertelt, over zowel zijn eigen leven als over zijn gedachten van de tekst van Zampano.

We zien hoe dieper Zampano in gaat op de film, hoe dieper Will Navidson in het huis trekt, en hoe dieper Johnny wegzakt en datgene wat hij vertelt als een poëtische koortsdroom opschrijft, soms zelfs een hele bladzijde met woorden, beelden, gedachten zonder structuur. Die drie dingen zijn sterk met elkaar verweven en vertellen eigenlijk drie verhalen. De interpretatie en analyse van Zampano die een studieobject maakt van de film en thema’s bespreekt die gaan van Echo tot het Labyrint van Minos. De hang naar avontuur van Will Navidson wat hem naar het binnenste van het huis trok, of dat nu door bezetenheid, zelfdestructie of zelfopoffering was, maar wat misschien het beste te beschrijven is als:

‘It meant photographing something unlike anything he had ever encountered before, even in previous visits to the house, a place without population, without participants, a place that would threaten no one else’s existence but his own.’

En de beschrijving van de langzame aftakeling van Johnny Truant.

We komen nauwelijks iets te weten komen over Zampano, behalve wat Johnny van hem ontdekt, en deze prachtige zin die hij over hem schrijft:

‘Too bad so much of his life had to slip between the lines of even his own words.’

Maar wel komen we door de eigen gedachten en contemplaties en beschrijvingen van gebeurtenissen steeds meer te weten over Johnny. En door de interpretaties van Zampano komen we meer en meer te weten over Will en Karen.

Tevens staan er achterin het boek Exhibits, Appendix I en Appendix II, met allerlei aanvullende informatie en foto’s en brieven.

book review house of leaves mark z danielewski

Labyrint

Zampano heeft het huis van de Navidsons vergeleken met een labyrint, maar ook Danielewski voegt dat nog eens letterlijk verbeeldend toe aan het boek, door de teksten op de cruciale punten in de expeditie van Will in het huis op een bijzondere manier weer te geven. Het boek is daarom niet gewoonweg van begin tot het einde te lezen, maar verwijst ondertussen naar voetnoten die naar andere voetnoten verwijzen, of naar de appendix met brieven of gedichten. Het verhaal gaat over een labyrint, heeft de vorm van een labyrint en leest ook op deze manier. 

Liefdesverhaal

Maar waar het in werkelijkheid over gaat in dit boek, is niet zozeer de ontdekkingstocht in het huis van Will, maar de ontdekkingstocht naar de relatie tussen Will en Karen en op de tweede plaats de ontdekkingstocht naar de relatie tussen Will en Tom. Dat maakt van dit boek een ultiem liefdesverhaal, wat aan het einde van het boek op zeer mooie manier weer wordt gegeven.

De ontdekkingstocht van Johnny is in meer of mindere mate ook de zoektocht naar liefde, van een vrouw en specifiek zijn moeder die toen hij zeven was opgenomen werd in een psychiatrisch ziekenhuis, The Whale (wat tevens een verwijzing is naar Jonas in de walvis en in zekere mate ook weer betrekking heeft op Will in het huis). De struggle in het steeds veranderende huis zou gezien kunnen worden als de steeds maar weer veranderende relatie tussen Will en Karen, waar de een toenadering zoekt, verwijdert de ander zich. Het is pas wanneer Will een lange tijd verdwenen is in het huis op zijn allerlaatste expeditie en Karen met alle gevonden footage de Navidson Record in elkaar monteert en ze tevens foto’s van zijn werk ziet, ze beseft wie hij werkelijk is, alsof ze hem anders ziet. Het huis is de zoektocht naar elkaar, verwijdering zorgt voor verlangen.

‘Passion has little to do with euphoria and everything to do with patience. It is not about feeling good. It is about endurance. Like patience, passion comes from the same Latin root: pati. It does not mean to flow with exuberance. It means to suffer.’

Hoe langer Will in het huis op expeditie is en hoe meer hij lijdt doordat hij niet langer de weg terug kan vinden, gedesoriënteerd raakt en bijna geen water en eten meer heeft, en hoe langer Karen zijn afwezigheid mist, hoe groter het verlanger wordt naar elkaar en hoe meer ze beseffen hoezeer ze van elkaar houden. Dit is echter allemaal iets te simpel gezegd, in vergelijking met hoe het boek in elkaar zit.

book review house of leaves mark z danielewski

Conclusie

House of Leaves is daarom prachtig om te lezen. De verschillende expedities door het huis zijn verontrustend en spannend. De relaties die beschreven worden zijn mooi en prachtig geanalyseerd. De analyses zelf over het huis, de film, de personen en hun relaties worden heel wetenschappelijk en psychologisch benaderd, wat het soms ingewikkeld maakt om te lezen. De teksten op de bladzijden zijn soms al even desoriënterend en verwarrend, maar geven des te beter de toestand weer van Will die zich in het huis bevindt. House of Leaves kan dan ook gezien worden als een existentialistisch werk over het huis dat symbool kan staan voor vele dingen zoals Het Zelf of een relatie.

Maar ook is het een beschrijving van een found footage film, een genre dat nog niet echt geïntroduceerd was in de filmwereld zelf. (Alhoewel de videofilm van een uur, U.F.O Abduction uit 1989 een “echte” found footage was alsook de remake Alien Abduction: Incident in Lake County die in 1998 uitkwam.) De eerste echt bekende found footage film The Blair Witch Project kwam pas in 1999 uit, terwijl dit boek in 2000 uitkwam, alhoewel het hoogstwaarschijnlijk is dat Danielewski al jaren bezig was met dit boek, als je de inhoud en de complexiteit bekijkt van dit werk. Dat maakt dit boek nog bijzonderder. 

Wie een keer iets totaal anders wil lezen, uitgedaagd wil worden, en echt iets unieks wil beleven, dan is dit boek echt de grootste aanrader en de enige wat ik tot nu toe ben tegengekomen.

Praktische info

House of Leaves (2000). Auteur: Mark Z. Danielewski, 662 bladzijden. Oorspronkelijke taal: Engels. Nederlandse vertaling: Het Kaartenhuis.

book review house of leaves mark z danielewski