Boek Review: Annihilation (Jeff VanderMeer, 2014)

book review annihilation jeff vandermeer

“…the shadows of the abyss are like the petals of a monstrous flower that shall blossom within the skull and expand the mind beyond what any man can bear…”

Voordat de bijzondere en prachtig gemaakte film Annihilation (2018) uitkwam, was daar eerst het boek van Jeff VanderMeer. Annihilation is het eerste deel van The Southern Reach trilogie. Er na volgden de delen Autority (2014) en Acceptance (2014). Wie denkt dat na het gezien te hebben van de film het overbodig is om nog het boek te lezen, heeft het mis. Alhoewel sommige delen van de film overeenkomen met het boek en het personage van Nathalie Portman grotendeels op gevoelsniveau gelijkenis vertoont met de hoofdpersoon in het boek, is de ervaring van het boek geheel anders dan die van de film. Beiden bijzonder, maar wel anders. Waar de film berust op science fiction en alien wildlife in Area X, gaat het in het boek over de beleving van de biologe zelf. Ook de betekenis van de titel van het boek wijkt af van die van de film, waardoor het niet alleen een andere beleving heeft, maar ook een ander thema.

Het verhaal

Biologe, gaat met drie anderen op expeditie naar Area X, een gebied dat al 14 jaar bestaat, wat door de media werd afgedaan als een natuurramp, maar in werkelijkheid iets geheel anders verbergt. Dat is wat deze expeditie van de Biologe, samen met de Antropologe en Surveyor onder leiding van de Psychologe moet gaan onderzoeken. Na een aantal maanden flink te zijn getraind voor deze onderneming, en slechts spaarzame informatie te hebben gekregen van eerdere expedities, is het hun beurt om zoveel mogelijk data en informatie en samples te verzamelen en om hun persoonlijke bevindingen zorgvuldig te noteren in een dagboek. Na al een paar maanden afgezonderd te zijn van de rest van de wereld, is het enige dat er nog toe doet de expeditie zelf.

Om zo min mogelijk biased te zijn voor hun wetenschappelijk onderzoek, wordt zelfs hun individualiteit grotendeels ingeperkt door elkaars namen niet te kennen, maar enkel hun functie in de expeditie. Biologe heeft twee belangrijke motivaties waarom ze zich heeft aangemeld voor de expeditie. Haar man is op de elfde expeditie gegaan en plotseling teruggekomen zonder te weten hoe, en niet lang na zijn terugkeer gestorven aan kanker, net zoals de rest van zijn team. De andere motivatie stamt uit haar jeugd, het verlangen naar de natuur, haar hang naar eenzaamheid weg van de mens en samensmelten met een natuurlijke omgeving. Maar wat hen in Area X te wachten staat, daar is zelfs Biologe niet op voorbereid.

De Biologe

Het verhaal wordt verteld vanuit haar perspectief in de eerste persoon. We lezen haar ervaringen, gedachten en door middel van een aantal flashbacks uit haar jeugd en de tijd met haar echtgenoot, komen we meer over haar te weten. Echter elke flashback staat in duidelijk verband met wat zij in Area X tegenkomt, om haar beleving en acties te verduidelijken. De stijl waarin zij schrijft is erg sec, tegen het wetenschappelijke aan. Elke bevinding, elke motivatie, gedachte en ervaring wordt onderbouwd door logische argumenten. Dat zorgt voor een bijzondere schrijfstijl waaraan je wel eerst moet wennen. In het begin kan dit wat afstandelijk overkomen, maar op deze manier geeft het een zo objectief mogelijk beeld, niet alleen van de gebeurtenissen, maar ook van Biologe zelf. Dat werkt niet alleen verfrissend, maar zorgt er ook tijdens sommige passages voor dat je helemaal in het verhaal wordt gezogen. De stijl doet denken aan The Willows van Algernon Blackwood, de manier van gedachtengangen, hinkend van ratio naar het onvermijdelijke bovennatuurlijke of buitenaardse, zonder de grip op zichzelf te verliezen.

Thema

Waar in de film vooral de nadruk lag op celdeling en het ontstaan van een nieuw ecosysteem dat door de mens als bedreigend wordt gezien, gaat het in het boek om de verwondering van wat natuur, aards of buitenaards toe in staat is. Alsook de verwondering waarmee een wetenschapper naar zijn project kijkt, het doel om te observeren en zo kennis te vergaren, maar beseft dat hoe meer je wil weten of denkt te weten, je eigenlijk niets weet. Waar een wetenschapper genoodzaakt is om zo objectief mogelijk te kijken, afstand te houden van het onderwerp, is Biologe geneigd om zich onder te willen dompelen in hetgeen ze bestudeert. Het is haar vlucht, van een anders nietszeggend bestaan, maar het is tevens haar ondergang. Toch laat Biologe zien dat juist door haar onderdompeling ze tot meer begrip komt, al is dat nog steeds maar bar weinig en onbegrijpelijk in essentie.

Annihilation betekenis

Ook de toon van Annihilation zelf is anders in het boek dan in de film. Waar “Annihilation” in de film nog slaat op de vraag wie de vernietiger is, Area X of de mens, heeft “Annihilation” een andere betekenis in het boek, dat een meer psychologische functie heeft. Dit heeft alles te maken met de opzet van het onderzoek naar Area X en de expeditie zelf. Iets dat Biologie bij toeval ontdekt. 

Area X

Wat Area X nu werkelijk is, hoe het daar is gekomen en wat zich daarin bevindt en wat daar gaande is, blijft onduidelijk, net zoals in de klassieke weird fiction verhalen van onder andere Lovecraft en de al genoemde Blackwood. In weird fiction gaat het niet per se om de verklaring van datgene wat er gebeurt, maar de ervaring van de hoofdpersoon. Meer dan wat Biologe komt te weten of meent te weten, komen ook wij lezers niet te weten. Net zoals Biologe zich onderdompelt in Area X, wordt ook de lezer als vanzelf door de prachtige vertelstijl ondergedompeld in haar verhaal. Hier komen zeker de sterk gekozen flashbacks goed van pas, omdat het anders te klinisch en afstandelijk zou blijven. Nu wordt precies de juiste snaar geraakt, vooral het verwaarloosde zwembad in de tuin van haar jeugd waar zich een klein maar functionerend ecosysteem ontwikkelde, waardoor ze gefascineerd door raakte, is erg treffend en laat met een simpel voorbeeld precies zien hoe Biologe in elkaar zit. Wat er nu werkelijk met haar is gebeurd blijft gissen, maar de weg ernaartoe was een bijzondere ervaring.

Conclusie

Annihilation is een prachtig boek dat sterk doet denken aan de klassieke weird fiction schrijvers, met de nadruk op science fiction en wetenschap. De schrijfstijl is zonder bloemrijk te zijn, toch erg mooi proza, dat het beeld van de hoofdpersoon goed weet neer te zetten. Zonder overbodige passages, weerspiegelt het narratief de Biologe, die haar onzekerheid inzake Area X, door haar verwondering en bewondering voor ieder natuurlijk ecosysteem, opzij kan zetten. Wie de film heeft gezien, zal zeker genieten van het boek en zal zich toch kunnen verwonderen door de vele verrassende en andere wendingen dan die in de film plaatsvinden. Het lezen van dit boek is net zo’n bijzondere ervaring, alhoewel vrij anders, als het zien van de film, waarin je je laat onderdompelen.

← Lees ook het review van de film Annihilation (2018)

Praktische info

Annihilation (2014), 195 bladzijden. Auteur: Jeff VanderMeer. Oorspronkelijke taal: Engels. Nederlandse vertaling: Vernietiging.