Boek Review: White is for Witching/ Wit is voor Toveren (Helen Oyeyemi, 2009)

review book white is for witching helen oyeyemiSoms zijn er boeken die eruit springen door taalgebruik, het verhaal, de personages,  de keuze van manier van vertellen en White is for Witching  van Helen Oyeyemi is zo’n boek dat er op elk genoemd gebied uitspringt. Het taalgebruik is inderdaad zoals op de voorkant vermeld, virtuoos en hypnotiserend, maar ook prachtige proza, dat bijna poëtisch wordt. Het verhaal is een verhaal dat verschillende thema’s en genres bij elkaar brengt, liefde op verschillende manieren, gevangenschap op verschillende manieren, horror en drama en magie. De personages zijn bijzonder en ondersteunen zowel het verhaal als zijn op zich staande karakters. En de manier van vertellen is bijzonder origineel, soms verwarrend ook en mysterieus.

White is for Whitching is een donker sprookje dat aanvoelt als een droom waarin werkelijkheid en fantasie onvermijdelijk met elkaar verweven zijn. De cadans van de zinnen  en de stylistische precieze van woorden en zinnen nemen je mee op een betoverend ritme. Niet alleen het verhaal heeft een zekere magie, maar ook de kunst waarmee Helen Oyeyemi schrijft.

White is for Witching is een ghost story. Maar het is niet zozeer een haunted house ghost story, maar een house that haunts. Een huis dat een honger heeft naar Miri, net zoals Miri een honger heeft naar de kalk van de kliffen waar het huis op is gebouwd. Daarmee is het geen echte ghost story, niet zoals in de klassieke zin. De spoken komen maar heel weinig aan bod. Maar een echt goed ghost story is een story without ghosts.

Het verhaal

Miranda, Miri, lijdt aan de ziekte Pica. Ze eet het liefste krijt en allerlei andere dingen die niet eetbaar zijn. Echt voedsel kost haar moeite om op te eten. Dit is de reden waarom ze zo verzwakt is, maar er is meer. Het huis in Dover dat aan haar overgrootmoeder toebehoorde, is door haar vader Luc omgetoverd in een bed and breakfast. Maar het huis is niet slechts een huis. Vier generaties hebben er gewoond, overgrootmoeder Anna, oma Jennifer en moeder Lily en nu Miri zelf. Het huis heeft de vrouwen nooit laten gaan, gestorven en verborgen in het huis lijken ze er achtergebleven en nu voelt Miri zelf de roep van het huis. Terwijl ze zichzelf voelt verliezen aan haar ziekte en het huis, probeert ze te ontsnappen, twee keer. De eerste keer door zich op te laten nemen en de tweede keer door naar de universiteit te gaan. Thuis zoekt ze steun bij haar tweelingbroer Elliot, die zijn eigen motieven heeft, en haar vader Luc, die niet weet hoe hij met haar om moet gaan en op de universiteit zoekt ze steun bij Ore een meisje waar ze verliefd op wordt. Maar niemand schijnt haar te kunnen redden van de roep van het huis. Net zoals haar overgrootmoeder, haar oma en haar moeder lijkt ook Miri gedoemd te zijn.

Meerdere thema’s met elkaar verweven

Het boek bespreekt meerdere thema’s, het tweeling zijn en het ontsnappen naar een eigen identiteit. Het willen ontsnappen aan een “vloek” van generaties. De liefde tussen Ore en Miri. En de ziekte Pica. Vrij duidelijke thema’s die misschien iets minder duidelijk in het verhaal naar voren komen. Heel veel dingen, het huis, het gedrag van personages, sommige beschrijvingen kunnen allemaal als metaforen worden gezien, symbolen voor de verschillende thema’s. Maar dat heeft Helen Oyeyemi op zo’n manier gedaan, dat het afzonderlijk zoeken en aanduiden van die symbolen bijna niet te doen is, doordat het zo verweven is in het verhaal, dat er praktisch geen grip op te krijgen is. Misschien een beetje ingewikkeld gezegd, maar wie dit boek heeft gelezen, begrijpt dat het sowieso een moeilijk te grijpen boek is.

Uitzonderlijke stijl

En dat komt door een aantal dingen. Ten eerste is de stijl uitzonderlijk. Voor de één misschien prachtig en voor de ander te pretentieus of onbegrijpelijk of overdreven. Helen Oyeyemi maakt gebruik van mooie experimentele stijlelementen die ze echter niet consequent doorvoert, waardoor de betekenis ervan voor mij verloren is gegaan. Ze gebruikt ook andere stijlelementen zoals de structuur, door het perspectief te laten switchen tussen de ik-vorm vertelling van Elliot en Ore, het schrijversperspectief en tenslotte ook nog het perspectief van het huis in de ik-vorm. En dat is in het begin een beetje wennen aangezien er soms slechts gebruik wordt gemaakt van een witregel om van perspectief te switchen en uit de context op moet maken vanuit welk perspectief je het leest. Maar dat is een kwestie van gewenning.

Ingewikkelde structuur

Ten tweede haalt de structuur je in het midden van het boek, je uit het verhaal. In het eerste deel komt Ore nauwelijks aan bod, terwijl ze in de proloog als een belangrijk personage naar voren komt. Pas in het tweede gedeelte van het boek, komt Ore in beeld en wordt het verhaal plotseling vanuit haar perspectief verteld. Dat is niet alleen even wennen, maar het haalt je ook uit het verhaal.

Het eerste deel is zo opgebouwd, dat we meer te weten zijn gekomen over Elliot en Miri en ook het huis, een stijgende opbouw, die teniet wordt gedaan door de tussenkomst van Ore. Misschien niet heel prettig om te lezen. Maar het kan ook gezien worden dat Helen Oyeyemi ook hier met haar schrijfstijl en structuur een belangrijke component van het verhaal inleidt. Want Ore is natuurlijk voor het huis en Miri een afleidende component.

Helen Oyeyemi gebruikt haar schrijfstijl en de structuur als belangrijke onderdelen van het verhaal, het ondersteunt, onderschrijft en symboliseert wat er gezegd en gedaan wordt door middel van op welke manier ze het opschrijft. Hierdoor zit het hele boek niet alleen heel mooi in elkaar, heeft alles met elkaar te maken, is alles met elkaar verweven, maar maakt het boek ook een stuk ingewikkelder om rationeel te begrijpen en te willen analyseren. Daarentegen spreekt het juist gevoelsmatig meer aan en is het op gevoelsniveau heel goed te begrijpen. En dat maakt het misschien voor sommigen heel interessant om te lezen en voor andere misschien wel irritant of verschrikkelijk.

Is er een ghost of niet?

Ondertussen is er de vraag of dit boek nu een ghost story is of niet. De klassieke spanningsopbouw heeft Helen Oyeyemi niet gebruikt. Er komen nauwelijks ghosts in naar voren en er wordt veel achterwege gelaten, voornamelijk qua spanning en horror. En het wordt nergens echt eng. Wie een klassiek ghost story wil lezen, zit niet aan het goede adres bij dit boek. Wat het wel doet is een goede sfeer creëren, een meisje schetsen dat aan de rand van de afgrond staat en niet in staat is om daar weg te komen. Een meisje dat “gek” is en ervoor kiest om zichzelf te verliezen. Het heeft de klassieke elementen in zich, maar zijn op een andere manier gebruikt en op geheel eigen wijze bijeen gebracht en een alternatief ghost story.

Stijl boven inhoud? en zijwegen

En is het vervolgens de vraag of dit boek goed is of dat het verhaal ten koste gaat van de schrijfstijl. Dat laatste is naar mijn mening ten dele het geval. De focus van het eigenlijke verhaal, het verhaal over Miri en haar relatie tot het huis en haar moeder, oma, en overgrootmoeder, gaat gaandeweg ene beetje verloren. Het boek heeft maar 244 bladzijden en veel ruimte wordt ingenomen door bijzaken zoals Kosoveense vluchtelingen en andere politieke uitstapjes die eigenlijk geen direct verband houden met het eigenlijke verhaal.

Met zo’n kort en klein verhaal moet de aandacht op slechts een paar spelers gericht zijn, op één thema, met één rode draad. Daar moet de focus op liggen zodat er een duidelijke opbouw ontstaat, in het geval van horror is dat van kwaad tot erger, en in het geval van een ghost story is dat het zweven tussen twijfel en realiteit en fictie.

In dit verhaal ligt de focus echter op de stijl en stijlelementen en de structuur. En alhoewel dat niet hoeft uit te sluiten dat een die originele manier van schrijven met een traditionele inhoud een zeer bijzonder boek kan zijn. Als de inhoud, de keuzes van wat er verteld wordt, de scènes zogezegd, een wat meer traditionelere vorm gehad zouden hebben, was het verhaal zelf beter uit de verf gekomen en beter begrepen door meerdere mensen, zonder dat dat afbreuk had gedaan aan inhoud, verhaal en stijl. Maar tevens is het wel heel begrijpelijk dat een onorthodoxe schrijfstijl als vanzelf uitmondt in een onorthodox verhaal en dito inhoud. En daar kan je als schrijver voor kiezen.

Conclusie

White is for Witching is een heel bijzonder boek. Een boek dat je niet af en toe kan oppakken om te lezen, maar een boek waarin je tijd en aandacht in moet investeren. Het is ook een boek dat zich qua analyse en uitleg niet gemakkelijk laat vangen. Maar ik denk ook niet dat dat de bedoeling is. Het boek spreekt voornamelijk het gevoel aan. Het leest ritmisch en de losse zinnen en woorden zijn soms afzonderlijk minder goed te begrijpen dan het geheel waarin het verhaal geschreven is, en dus niet eens zozeer in de context zelf.

Zoals gezegd is het een boek dat veel aandacht vergt tijdens het lezen. Zomaar een paar bladzijden lezen is zonde. Het kost tijd om jezelf in het boek te laten komen, om de woorden en zinnen en de hele tekst op gevoelsniveau over je heen te laten komen. Het is dan ook geen boek, waar aan het einde de oplossing wordt gegeven. Er is geen duidelijke uitleg over hoe het nu precies zit en wat er nu precies is gebeurd. Het verhaal lijkt een droom, waaraan je na afloop geen exacte betekenis kan geven, althans niet in woorden uit kan drukken, maar gevoelsmatig lijk je precies te weten hoe het zit. En dat is wat dit boek met je doet. Het lijkt onmogelijk om achteraf de juiste verklaring te geven.

Om alle bovenstaande redenen is dit boek niet geschikt voor iedereen. Niet iedereen zal het boek waarderen, of het prettig vinden om te lezen. Het kan als pretentieus worden gezien, of te onduidelijk, of te raar en vaag. Maar voor degenen die een mooie leeservaring willen, die de kunst van woorden plaatsen en poëzie waarderen en het niet hoeven willen te begrijpen, zullen hier veel voldoening uit halen. En misschien nog wel voor een tweede keer willen lezen.

Praktische info

White is for Witching (2009), 244 bladzijden. Auteur: Helen Oyeyemi. Oorspronkelijke taal: Engels. Nederlandse vertaling: Wit is voor Toveren.