Film Review: The Exorcist (1973)

review film the exorcist 1973
the exorcist

The Exorcist is een van de bekendste horrors (uit de jaren 70), voornamelijk door de scène van de bezeten Regan gespeeld door Linda Blair.

Wie kent de scène niet, met het schuddende bed, het meisje dat haar hoofd helemaal achterstevoren kan draaien en een priester helemaal onderkotst met groene ranzigheid? Dat is toch vooral wat is blijven hangen van The Exorcist en het eerste wat men zal noemen als er naar de film wordt gevraagd.

Maar de film is veel meer dan die ene gore scène. Meer dan de obsceniteiten die Regan uitspuwt en haar shockerende gedrag. The Exorcist is een relihorror met een vakkundige opbouw waarbij een wanhopige moeder op zoek is naar een genezing voor haar dochter.

review film the exorcist 1973
Chris and Regan

Het verhaal

De gescheiden Chris MacNeil woont met haar 12 jarige dochter Regan in Washington. Chris is actrice en is in Washington vanwege filmopnames. Ze heeft een goede band met Regan en een moeilijke relatie met haar ex. Chris lijkt alles in haar leven zo goed mogelijk geregeld te hebben. Ze heeft een PA, een huishoudster en een klusjesman die haar helpen, waardoor ze tijd heeft voor haar werk en Regan.

Maar als Regan vreemd gedrag begint te vertonen en Chris denkt dat ze wanen heeft, neemt ze haar mee naar een kinderarts. Tijdens het onderzoek verergert haar vreemde gedrag en vloekt en scheldt ze de arts en verpleegster uit. Chris is geschokt, maar de arts wijt het aan pubergedrag. Als tijdens een feestje van Chris echter Regan naar beneden komt en tegen een gast, een astronaut, zegt: You’re gonna die up there’ en vervolgens haar plas laat lopen, begint Chris zich nog meer zorgen te maken.

Ook ontdekt ze dat Regan speelt met een ouija bord en spreekt met een onzichbare vriend Captain Howdy. Alle onderzoeken die op Regan worden gedaan leiden tot niets en ook psychiaters weten niet wat er met haar aan de hand is. Totdat een psychiater voorstelt om naar een priester te gaan. Niet omdat hij denkt dat Regan bezeten is, maar omdat zij denkt dat ze bezeten is en dat de aanwezigheid van een priester dit gedrag kan sturen door uitdrijving te suggereren.

Wanneer ook een vriend van Chris komt te overlijden op een zeer vreemde manier terwijl hij op Regan paste en inspecteur Kinderman die het onderzoek naar zijn dood leidt, vragen komt stellen bij Chris, neemt ze het drastische besluit om priester Dimmy Karras om hulp te vragen. Zowel priester als psychiater komt Karras’ geloof danig op de proef te staan en zijn hulp aan Regan en Chris doet hem beseffen dat er krachten zijn waartegen hij niet is opgewassen.

review film the exorcist 1973
finding the ouija board

Personages

Het verhaal gaat echter niet enkel om Chris en Regan. Alhoewel zij de spil zijn in het verhaal, worden ondertussen de andere hoofdpersonen op afzonderlijke wijze aan de kijker voorgesteld. Priester Merrin die uiteindelijk als ervaren exorcist Karras komt helpen, wordt als eerste aan de kijker voorgesteld wanneer hij als archeoloog een ontdekking doet van een vreemd afgodsbeeld dat hem duidelijk angst inboezemt.

We maken vervolgens kennis met Chris en Regan en hun onderlinge relatie en leven. Chris en Regan hebben een sterke band, terwijl Chris zowel een goede moeder probeert te zijn als geniet van haar jetset leven als beroemde actrice en bijbehorende feestjes en vrienden.

En we maken kennis met Dimmy (Damien) Karras die als psychiater veel onderweg is om geestelijke hulp te bieden, waardoor hij te weinig bij zijn zieke moeder kan zijn. Zowel zijn liefde en bezorgdheid als zijn schuldgevoel worden hierbij subtiel in beeld gebracht. Dit gegeven wordt goed gebruikt wanneer zijn geloof wordt getest en leveren tevens een paar verontrustende droomshots op. Karras wordt gelijk neergezet als toegewijde priester en zoon die worstelt met zijn zieke moeder, terwijl hij tegelijkertijd als een sportieve sterke man in beeld wordt gebracht. Hij bokst en loopt hard, wat als een soort afreageren kan worden gezien.

Dan is er nog de verhaallijn van inspecteur Kinderman die geen belangrijk personage op zich is, maar wel een zeer belangrijke functie heeft omdat hij degene is die alle belanghebbende personages met elkaar verbindt. Hij vertrouwt de dood van Burke de vriend van Chris niet en trekt al snel een verband met de MacNeils qua locatie en met hekserij door de vreemde dood van Burke, wat hem bij Karras doet belanden. Door zijn suggestieve opmerkingen wordt Chris over de streep getrokken om Karras om hulp te vragen die vervolgens Merrin om hulp vraagt.

review film the exorcist 1973
the famous staircase

Opbouw en manier van vertellen

Al deze personages, behalve Kinderman die het moet hebben van een paar catchphrases, krijgen een goede achtergrond, zonder daar al te expliciet op in te gaan, waardoor je als kijker al snel door kleine dingen weet hoe personages in elkaar zitten en hoe hun onderlinge verhoudingen zijn. Daar wordt wel de tijd voor genomen. De opbouw is traag, maar effectief. Het zorgt ervoor dat je als kijker je aan de personages kan binden, zodat dat wat uiteindelijk onvermijdelijk komen gaat, extra hard aankomt.

Ondanks het wat trage tempo, lijkt het soms wel alsof er stukken over worden geslagen. Alsof er van de ene scène prompt in de andere wordt gesprongen. Dat geeft vaak het idee dat je iets hebt gemist. Echter uit de opvolgende scène kan opgemaakt worden wat dat ontbrekende stukje informatie is. Dit is een soms wat verwarrende manier van vertellen, maar zorgt tevens voor een ander soort vaart in het verhaal. Deze manier van vertellen verbeeldt ook de suggestie die de film doet van de bezetenheid van Regan. Want in de film is dat niet bij voorbaat duidelijk (nu wel in hindsight natuurlijk).

review film the exorcist 1973
Kinderman investigating the death of Burke

Dat wat je niet ziet

Want het is de suggestie wat de film zo sterk maakt. Niet de expliciete gore scenes waarbij Regan groen kost spuit, of allerlei obsceniteiten uitkraamt, vloekt en seksueel getinte handelingen doet. Iets wat in die tijd niet alleen shocking was maar ook aanstootgevend. In 1976 kwam The Omen uit, maar die relihorror was veel subtieler dan The Exorcist. Dit was niet enkel het tarten van god, maar godslastering. Ook nog eens gedaan door een bezeten lief onschuldig meisje van 12 en daarbij het seksueel aanstootgevend gedrag. Het was pas het begin van de jaren 70. Alhoewel de seksuele revolutie al was begonnen, de hippietijd al een tijdje aan de gang was en mensen al wisten van sekten door het bestaan van Charles Manson, ging dit nog een stapje verder.

Maar zelfs als je dit alles buiten beschouwing laat, dan houdt de film zeker stand. Sterker nog, wanneer je dit weg zou laten en puur de scènes die daaromheen zijn gemaakt bekijkt, zie je pas hoe sterk de enge onheilspellende sfeer is. Dat begint al met de radeloosheid van Chris. Zij weet niet wat er met Regan aan de hand is, niemand eigenlijk, maar de kijker ook niet. Want slechts de onderzoeken en de dialogen worden getoond en geven ons een klein beeld, maar wat ze dan precies doet, dat wordt pas later in de film getoond.

Van suggestie naar een ziektebeeld van Regan, naar veronderstelling van bezetenheid of wanen dat ze bezeten is, naar de uiteindelijke feitelijke beelden dat er echt is ernstig mis is met Regan. Pas wanneer Chris dat feitelijk bewijs van heeft, heeft de kijker dat dan ook. En niet eerder. Dat ons besef en dat van haar gelijk oploopt is een erg sterke factor van de spanning. Ook het feit dat we niet zien hoe Burke aan zijn einde is gekomen, we horen het alleen Kinderman vertellen.

review film the exorcist 1973
Father Merrin arrives

Hele enge climax

Dit komt tot een apotheose bij de daadwerkelijke exorcisme. Wanneer we dus het ranzige gedeelte overslaan en beginnen bij het moment dat Regan gaat zweven en zowel Karras als Merrin de demon bevelen uit haar te gaan, telkens dezelfde woorden herhalend, waarna beide priesters in een soort schijnbare luwte terecht komen. De demon in Regan lijkt te zijn verzwakt en het is dan dat de spanning en de sterke scène pas echt begint. In een soort stilte, een kalme Regan die toekijkt en in het continu al aanwezige blauwachtige licht, zie je de ware aard van de demon. Het is dat moment waarop Merrin de demon ziet voor wat hij werkelijk is en het begin gekoppeld wordt aan deze scène, waardoor het verhaal groter wordt dan eigenlijk zichtbaar is en het een gevoel van lot/onontkoombaarheid weergeeft.

De ijzingwekkende kille toestand waarin Karras Merrin dood aantreft, zonder dat hij noch wij hebben gezien wat er is gebeurd. Nog eens versterkt door de ademwolkjes. Wat mij betreft is dat en dat wat er op volgt de meest indrukwekkende scène van de film. Want het gaat totaal tegen alle regels in van helden die het monster verslaan, helden die hun eigen angsten en tekortkomingen overwinnen. Het is zoals T.S. Elliot het zo mooi heeft beschreven: ‘This is the way the world ends. Not with a bang but with a whimper.’ En zelfs de whimper was in de film onhoorbaar.

review film the exorcist 1973
Merrin and Karras performing the exorcism

Cinematografie

Sterke, maar losse editing die veel aan de verbeelding overlaten en de spanning vast houden evenals de aandacht, zorgen voor een goede afwisseling in het wat trage tempo van de film. Met onheilspellende shots van de trap waarop Burke is omgekomen, in plaats van zijn dood in beeld te brengen. Het spookachtige shot wanneer Merrin aankomt bij het huis van Chris, met avondmist die door een lantaarn wordt verlicht. En het totaal andere kleurgebruik tijdens de uitdrijving kiest de film zijn momenten om er cinematografisch uit te springen, zodat de focus op het verhaal en de personages blijft.

De bijna subliminale beelden van de demon die een paar keer opduikt, bij het onderzoek van Regan, tijdens een droom van Karras en wanneer Chris thuiskomt en zijn beeld kort te zien is in de afzuigkap en tenslotte tijdens de uitdrijving, zorgen voor een korte jumpscare die zeer creepy en foreboding is en de kijker een idee geeft waar we mee te maken hebben. Maar ook de korte hallucinaties en droombeelden van Karras over zijn moeder zijn erg sterk in beeld gebracht, zodat het net even dat extra verontrustende opwekt.

review film the exorcist 1973
dream sequence of Karras’ mother

Typisch jaren 70

Natuurlijk zien we niet alleen aan de kleding en aankleding dat we in de jaren 70 zijn beland, maar ook het gedrag en soms wat aparte manier van opnemen valt op. Zo zijn de mensen een stuk fysieker dan hoe dat nu in beeld wordt gebracht. Niet alleen de relatie tussen Chris en Regan wordt fysiek verbeeld, maar ook het feit dat Kinderman aan het einde van de film zijn arm door de arm van een priester steekt om zo samen weg te lopen om te gaan lunchen is opvallend. Wat ook opviel is de geluidsband. Wanneer Chris en Karras samen buiten lopen en zij hem om advies en hulp vraagt, zijn enkel hun stemmen te horen. De omgevingsgeluiden zijn totaal uitgebannen, niemand die voorbij loopt maakt geluid, je hoort geen auto’s, geen vogels, niets.

Wat ook opvalt als je de film vergelijkt met Rosemary’s Baby (1968), die dus maar 5 jaar eerder uitkwam is dat de positie van de vrouw al weer heel anders was neergezet en al veel minder ouderwets. Chris, actrice en alleenstaande moeder die al vloekend en tierend opkomt voor haar dochter en dingen afdwingt en eist en zo lijkt het serieus wordt genomen, doet in niets denken aan de timide wat onderdanige Rosemary. Dat Chris vrij emotioneel kan reageren doet hier echter niets aan af. Ook zeker al een enorm verschil met Night of the Living Dead (1968) waarin Barbra toch vrij passief is. Het is leuk om dit soort dingen op te merken, hoe maatschappelijke en culturele ontwikkelingen zichtbaar zijn in films.

review film the exorcist 1973
the real face of the demon

Conclusie

The Exorcist wordt wel eens de engste film aller tijden genoemd. Alhoewel dat toen in 1973 misschien het geval was, is dat nu niet meer zo. Dat wil echter niet zeggen dat de film nog vrij ijzingwekkend eng kan zijn, vooral door de sterke opbouw, datgene wat er expliciet niet wordt getoond en de sterke climax en de kille stilte die daaraan vooraf gaat. Wie de film op een andere manier gaat bekijken dan enkel gericht op de vieze scènes ziet misschien een heel andere film. Die veel meer biedt dan in eerste instantie lijkt.

Praktische info

  • The Exorcist (1973) 121 min
  • Directed by: William Friedkin
  • Produced by: William Peter Blatty
  • Screenplay by: William Peter Blaty
  • Based on: The Exorcist by William Peter Blatty
  • Starring: Ellen Burstyn, Linda Blair, Max von Sydow, Lee J. Cobb, Kitty Winn, Jack MacGowran, Jason Miller
  • Music by: Mike Oldfield, Jack Nitzsche
  • Cinematography: Owen Roizman, Billy Williams
  • Edited by: Evan A. Lotman, Norman Gay
  • Production company: Hoya Productions
  • Distributed by: Warner Bros.